Obligatsiyalar nima va ular qanday ishlaydi

Obligatsiya nima

Obligatsiya qarz qimmatli qog'ozidir. Uni chiqargan tashkilot (emitent) investordan pul qarz oladi va belgilangan muddatda qarzni qaytarishga, odatda shu muddat davomida foiz to'lashga majburiyat oladi.

Aksiyadan farqi shundaki, aksiya kompaniyadagi ulushni bildiradi, obligatsiya esa qarzni bildiradi. Obligatsiya egasi kompaniya egasiga aylanmaydi. U kreditor bo'ladi. Aksiyalar haqida batafsil: Aksiyalar nima.

Emitent davlat, mahalliy hokimiyat, bank yoki kompaniya bo'lishi mumkin.

Asosiy tushunchalar

Kupon qachon va qanday to'lanishi emissiya shartlarida yoziladi. Ba'zi obligatsiyalarda kupon umuman bo'lmaydi: ular nominaldan arzonroq sotiladi, daromad esa sotib olish narxi bilan nominal o'rtasidagi farqdan keladi. Ularni kuponsiz yoki diskontli obligatsiyalar deyishadi.

Kupon qat'iy (butun muddat davomida o'zgarmaydigan) yoki suzuvchi (biror bazaviy stavkaga bog'langan) bo'lishi mumkin.

Obligatsiya daromadi qayerdan keladi

Obligatsiya daromadi ikki manbadan keladi:

• kupon to'lovlari: emitent jadval bo'yicha to'laydigan foiz;
• narx farqi: obligatsiyani nominaldan arzonroq olib, muddat oxirida nominalni olish yoki muddatdan oldin qimmatroq sotish. Teskari holatda farq zarar bo'ladi.

Shu sababli daromadni bir necha xil o'lchashadi:

• Kupon stavkasi: yillik kupon / nominal qiymat. Siz qancha to'laganingizni hisobga olmaydi.
• Joriy daromadlilik: yillik kupon / bozor narxi. Hozirgi narxga nisbatan kupon qanchani tashkil qilishini ko'rsatadi.
• Muddatgacha daromadlilik (YTM): obligatsiyani hozirgi narxda olib, so'ndirishgacha ushlab tursangiz, barcha kuponlar va nominal qaytishini hisobga olgan holda chiqadigan yillik daromad. Bunda emitent to'lovlarni o'z vaqtida qiladi, kuponlar esa shu darajada qayta investitsiya qilinadi, deb faraz qilinadi.

Yillik stavkani taqqoslashda nominal va effektiv stavka farqini ham bilish kerak: Nominal va effektiv stavka. Aniq hisob-kitoblarni kalkulyatorlar sahifasida qiling.

Narx va daromadlilik nega teskari harakat qiladi

Qat'iy kuponli obligatsiyaning to'lovlari o'zgarmaydi. Bozordagi foiz stavkalari esa o'zgaradi.

• Stavkalar ko'tarilsa, yangi obligatsiyalar yuqoriroq kupon taklif qiladi. Eski, past kuponli obligatsiyani kimdir sotib olishi uchun uning narxi tushishi kerak. Narx tushadi, daromadlilik oshadi.
• Stavkalar pasaysa, eski yuqori kuponli obligatsiya qimmatlashadi. Narx oshadi, daromadlilik kamayadi.

Muddat qancha uzoq bo'lsa, narx stavka o'zgarishiga shuncha sezgir bo'ladi. Bu sezgirlikni durasiya (duration) ko'rsatkichi bilan o'lchashadi. Kupon qancha past bo'lsa, sezgirlik odatda shuncha yuqori.

Mahalliy stavkalar darajasiga markaziy bank siyosati ta'sir qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) asosiy stavka bo'yicha qarorlarni e'lon qiladi: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Amaldagi stavkani shu rasmiy sahifadan, sanasi bilan tekshiring. Formulalar va misollar: Obligatsiya narxi va daromad.

Kredit xavfi

Kredit xavfi — emitent kuponni yoki nominalni o'z vaqtida to'lay olmasligi (defolt) xavfi. Daromadlilik yuqori bo'lishi ko'pincha shu xavf yuqoriligini bildiradi: bozor qo'shimcha xavf uchun qo'shimcha daromad talab qiladi.

Kredit xavfini baholashda quyidagilarga qaraladi:

• emitentning moliyaviy holati va qarz yuki (Moliyaviy hisobotlar);
• kredit reytinglari, agar mavjud bo'lsa;
• obligatsiyaning ta'minlanganligi (garov bor-yo'qligi) va defolt bo'lganda kreditorlar navbatida qayerda turishi.

Davlat va korporativ obligatsiyalar

Davlat obligatsiyalari ham xavfsiz emas: narxi stavkalar bilan o'zgaradi, inflyatsiya real daromadni yeb qo'yishi mumkin, xorijiy valyutadagi qog'ozlarda esa kurs xavfi bor.

Boshqa xavflar

• Foiz stavkasi xavfi: muddatdan oldin sotsangiz, narx sotib olgan narxingizdan past bo'lishi mumkin.
• Inflyatsiya xavfi: qat'iy kupon narxlar oshganda kamroq narsa sotib olishga yetadi. Qarang: Inflyatsiya va jamg'arma.
• Likvidlik xavfi: kerakli paytda xaridor topilmasligi yoki katta chegirma bilan sotishga to'g'ri kelishi mumkin.
• Valyuta xavfi: xorijiy valyutadagi obligatsiyada so'mdagi natija kursga bog'liq. Rasmiy kurslar CBU sahifasidan sanasi bilan olinadi: Markaziy bank kursi.
• Muddatdan oldin so'ndirish: ba'zi obligatsiyalarni emitent muddatdan oldin qaytarib olishi mumkin, odatda stavkalar tushganda.

Obligatsiyalarni aksiya va omonat bilan qanday aralashtirish mumkinligi haqida: Diversifikatsiya, Aktivlarni taqsimlash.

O'zbekistonda obligatsiya sotib olish: nimani tekshirish kerak

Obligatsiya odatda litsenziyaga ega vositachi (broker) orqali sotib olinadi. Qonunga ko'ra, qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Hozir bu vazifani bajaruvchi organ: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.

Vositachini tanlashdan oldin uni rasmiy reestrda tekshiring: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri.

Xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlar uchun alohida tartib bor: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi. Amaldagi qoidalarni regulyator va bankingizdan aniqlang.

Soliq bo'yicha: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Umumiy stavka: Soliq kodeksi 381-modda: agar 2-qismda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, rezident jismoniy shaxslarning daromadi iqtibosda keltirilgan stavkada soliqqa tortiladi (dividendlar va foizlar uchun alohida stavka). Foizlar uchun alohida qoida bo'lgani sababli, kupon va narx farqiga qanday soliq qo'llanishini soliq organidan yoki vositachidan aniqlang.

Qo'shimcha: Qonun va xavfsizlik, Omonat va aksiyalar.

Tez-tez beriladigan savollar

Obligatsiya nima, qisqacha?

Emitentga berilgan qarzni tasdiqlovchi qimmatli qog'oz. Emitent kupon to'laydi va muddat oxirida nominal qiymatni qaytaradi.

Obligatsiya daromadi kafolatlanganmi?

Yo'q. Kupon va nominal emitent to'lay olsagina olinadi. Muddatdan oldin sotsangiz, narx tushgan bo'lishi mumkin.

Nega stavka oshganda obligatsiya arzonlashadi?

Yangi obligatsiyalar yuqoriroq kupon beradi. Eski obligatsiya raqobatlasha olishi uchun uning narxi pasayadi, daromadliligi esa ko'tariladi.

Davlat obligatsiyalari korporativdan yaxshiroqmi?

Ular boshqacha. Davlat obligatsiyalarida kredit xavfi odatda pastroq, daromadliligi ham pastroq. Tanlov maqsad, muddat va xavfga bardoshlilikka bog'liq: Xavfga bardoshlilik.

Obligatsiya va bank omonati farqi nima?

Omonatda asosiy summa narxi o'zgarmaydi. Obligatsiyaning bozor narxi esa o'zgaradi. Omonatlarga kafolat tizimi bo'yicha: Omonatlar kafolati.

Daromadlilikni qanday hisoblayman?

Formulalar Obligatsiya narxi va daromad sahifasida berilgan. Hisob-kitobni esa kalkulyatorlar yordamida qiling.