Obligatsiya narxi va daromadliligi

Asosiy tushunchalar

Obligatsiya – qarz qimmatli qog'ozi. Emitent, ya'ni qarz oluvchi, ma'lum muddat davomida foiz to'lashga va muddat oxirida asosiy summani qaytarishga majbur bo'ladi. Umumiy tavsif Obligatsiyalar nima sahifasida berilgan. Bu yerda narx va daromadlilik mexanikasi ko'rib chiqiladi.

• Nominal – muddat oxirida qaytariladigan summa.
• Kupon stavkasi – nominalga nisbatan belgilangan foiz. Kupon to'lovi nominalni kupon stavkasiga ko'paytirib topiladi.
• Bozor narxi – obligatsiya hozir sotilayotgan narx. U nominaldan yuqori ham, past ham bo'lishi mumkin.
• Yield (daromadlilik) – obligatsiyani hozirgi narxda sotib olgan investorning foiz ko'rinishidagi daromadi.

Obligatsiya narxi qanday hisoblanadi

Obligatsiya narxi kelajakdagi barcha to'lovlarning hozirgi qiymatiga teng. Bu to'lovlar har bir kupon va muddat oxiridagi nominaldir. Har bir to'lov bozordagi talab qilinadigan daromadlilik bo'yicha diskontlanadi: to'lov qanchalik uzoqda bo'lsa, uning bugungi qiymati shunchalik kichik bo'ladi. Diskontlash mantig'i Murakkab foiz sahifasidagi hisobning teskarisidir.

Kuponli obligatsiya misoli

Tasavvur qiling: obligatsiyaning nominali N, kupon stavkasi c, so'ndirilishigacha bir necha yil qolgan. Kupon har yili to'lanadi va uning miqdori N × c ga teng. Bu summa bozor stavkasi qanday bo'lishidan qat'i nazar o'zgarmaydi.

Endi bozordagi talab qilinadigan daromadlilikni y deb belgilaymiz. Natija y ning c ga nisbatan qayerda turishiga bog'liq:

Buning sababi oddiy. Agar bozorda yangi obligatsiyalar yuqoriroq foiz bersa, eski, past kuponli obligatsiyani hech kim nominal narxda olmaydi. Uning narxi tushadi va kam kupon arzonroq xarid narxi bilan qoplanadi. Shuning uchun foiz stavkasi va obligatsiya narxi teskari yo'nalishda harakatlanadi.

Aniq raqamlar bilan hisoblash uchun Kalkulyatorlar bo'limidan foydalaning. U yerga nominal, kupon, muddat va bozor stavkasini kiritasiz.

Yield turlari

• Joriy daromadlilik – yillik kupon to'lovi bozor narxiga bo'linadi. Bu ko'rsatkich narx va nominal o'rtasidagi farqni hisobga olmaydi.
• So'ndirilishigacha daromadlilik (YTM) – barcha kelajakdagi to'lovlarni hozirgi narxga tenglashtiradigan stavka. Unda kuponlar ham, muddat oxirida nominal va xarid narxi orasidagi farq ham hisobga olinadi. Bu hisob kuponlar shu stavkada qayta investitsiya qilinadi va obligatsiya muddat oxirigacha saqlanadi degan farazga tayanadi.
• Nominal va effektiv stavka – kupon yiliga bir necha marta to'lansa, e'lon qilingan stavka bilan haqiqiy yillik daromad farq qiladi. Batafsil: Nominal va effektiv stavka.

Real daromadni baholash uchun inflyatsiyani ham hisobga oling. Bu haqda Inflyatsiya va jamg'arma sahifasida yozilgan.

Durasiya: narx stavkaga qanchalik sezgir

Durasiya – obligatsiya to'lovlarini olishning o'rtacha tortilgan muddati. Har bir to'lovning vazni uning hozirgi qiymatiga teng. Amaliy ma'nosi shunday: modifikatsiyalangan durasiya yield o'zgarganda narx taxminan necha foizga o'zgarishini ko'rsatadi. Yield ko'tarilsa, narx taxminan durasiya bilan yield o'zgarishining ko'paytmasicha pasayadi.

Durasiyaga ta'sir qiluvchi omillar:

• Uzoqroq muddat durasiyani oshiradi, ya'ni narx stavkaga sezgirroq bo'ladi.
• Pastroq kupon durasiyani oshiradi, chunki qiymatning katta qismi uzoqdagi nominalga to'g'ri keladi.
• Kuponsiz obligatsiyaning durasiyasi uning muddatiga teng.
• Yuqoriroq yield durasiyani biroz kamaytiradi.

Durasiya chiziqli taxmin. Stavka keskin o'zgarganda haqiqiy narx o'zgarishi bu taxmindan farq qiladi. Bu farqni konveksitet tushuntiradi: oddiy kuponli obligatsiyada stavka ko'tarilganda narx durasiya ko'rsatganidan kamroq tushadi, stavka pasayganda esa ko'proq oshadi.

O'zbekistonda stavkalar qayerdan olinadi

Bozor daromadliligiga mamlakatdagi foiz darajasi ta'sir qiladi. Uning asosiy mo'ljali – O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz)ning asosiy stavkasi. Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Hisob-kitobda qaysi sanadagi stavkadan foydalanganingizni doim yozib qo'ying va joriy qiymatni rasmiy saytda tekshiring. Makro bog'liqliklar Fundamental tahlil va O'zbekiston: kurslar va iqtisodiyot sahifalarida yoritilgan.

Obligatsiyalar bilan ishlaydigan vositachilar litsenziyaga ega bo'lishi kerak. Litsenziyani NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshirish mumkin. Batafsil: Qonun va xavfsizlik.

Risklar

Obligatsiya xavfsiz aktiv emas:

• stavka ko'tarilsa, narx tushadi;
• emitent to'lovni to'xtatishi mumkin (kredit riski);
• obligatsiyani kerakli vaqtda sotib bo'lmasligi mumkin (likvidlik riski).

Obligatsiya yoki foiz stavkalariga bog'liq CFD bilan leverajda savdo qilish yo'qotishni bir necha barobar oshiradi va pul tez yo'qotilishi mumkin. Pozitsiya hajmini boshqarish haqida: Risklarni boshqarish.

Ko'p beriladigan savollar

Yield nima?

Obligatsiyani hozirgi bozor narxida sotib olgandagi foiz ko'rinishidagi daromad. Ko'pincha so'ndirilishigacha daromadlilik (YTM) nazarda tutiladi.

Nega foiz stavkasi oshganda obligatsiya narxi tushadi?

Kupon o'zgarmaydi, bozor esa yuqoriroq daromad talab qiladi. Bu daromadni ta'minlash uchun eski obligatsiya narxi pasayishi kerak.

Kupon stavkasi va yield bir xilmi?

Faqat narx nominalga teng bo'lgandagina. Diskontli obligatsiyada yield kupondan yuqori, mukofotli obligatsiyada esa past bo'ladi.

Durasiya nimani ko'rsatadi?

Yield o'zgarganda obligatsiya narxi taxminan qanchalik o'zgarishini. Durasiya qancha katta bo'lsa, narx stavkaga shunchalik sezgir.

Obligatsiya daromadiga soliq bormi?

Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Aniq tartibni soliq organlaridan yoki rasmiy manbadan tekshiring.