Aksiya split va rights issue (huquq emissiyasi)

Aksiya split nima

Aksiya split (stock split) kompaniyaning har bir mavjud aksiyasini bir nechta yangi aksiyaga bo'lishidir. Aksiyalar soni ko'payadi, har bir aksiya narxi esa shu nisbatda pasayadi. Kompaniyaning umumiy bozor qiymati (kapitalizatsiyasi) split tufayli o'zgarmaydi.

Stock split nima degan savolga qisqa javob shunday: bu bitta pirogni ko'proq bo'laklarga kesish. Pirog hajmi o'sha-o'sha qoladi. Kompaniyalar odatda bitta aksiya narxini qulayroq darajaga tushirish va savdo likvidligini oshirish uchun split o'tkazadi.

Teskari split

Teskari split (reverse split) buning aksi. Bir nechta aksiya bitta aksiyaga birlashtiriladi. Aksiyalar soni kamayadi, narx ko'tariladi. Ko'pincha narxi juda past tushgan kompaniyalar birja talablariga moslashish uchun teskari split qiladi. Bu kompaniyaning moliyaviy holati yaxshilanganini bildirmaydi.

Split ko'rsatkichlarga qanday ta'sir qiladi

Tarixiy grafiklar va ko'rsatkichlar split nisbatiga ko'ra qayta hisoblanadi. Aks holda grafikda keskin "tushish" ko'rinadi, aslida esa bunday tushish bo'lmagan. Koeffitsientlar haqida batafsil: P/E, P/B, EPS, ROE.

Rights issue va qo'shimcha emissiya

Qo'shimcha emissiya kompaniya kapital jalb qilish uchun yangi aksiyalar chiqarishidir. Agar yangi aksiyalar avval mavjud aksiyadorlarga ularning ulushiga mos ravishda taklif qilinsa, bu rights issue (huquq emissiyasi) deyiladi.

Asosiy tushunchalar:

• Huquq (right) – belgilangan narxda yangi aksiya sotib olish imkoniyati. U har bir mavjud aksiya uchun beriladi.
• Obuna narxi (subscription price) – yangi aksiya sotiladigan narx. Odatda joriy bozor narxidan past bo'ladi.
• Cum-rights – huquq aksiyaga biriktirilgan davr.
• Ex-rights – shu sanadan keyin aksiya huquqsiz savdo qilinadi.

Split'dan farqli o'laroq, huquq emissiyasida kompaniyaga yangi pul kiradi va aksiyalar soni ham, kapital ham o'zgaradi. Birlamchi joylashtirish haqida: IPO nima.

TERP formulasi

TERP (theoretical ex-rights price) – emissiyadan keyingi nazariy aksiya narxi. U eski aksiyalar qiymati va yangi aksiyalar uchun to'langan pulning o'rtacha qiymatidir:

TERP = (N × P + n × S) / (N + n)

Bu yerda:

• N – huquq nisbatidagi mavjud aksiyalar soni;
• P – ex-rights sanasidan oldingi bozor narxi (cum-rights narx);
• n – shu N aksiya uchun taklif qilinadigan yangi aksiyalar soni;
• S – yangi aksiyaning obuna narxi.

Huquqning nazariy qiymati – cum-rights narx bilan TERP orasidagi farq (P − TERP). Bu bitta mavjud aksiyaga to'g'ri keladigan qiymat. Agar S narxi P dan past bo'lsa, TERP ham P dan past bo'ladi.

Hisobni qo'lda qilmaslik uchun kalkulyatordan foydalaning:

Kalkulyatorga kompaniya e'lonidagi rasmiy nisbat va narxlarni kiriting. Natija nazariy qiymatdir: haqiqiy bozor narxi talab, taklif va yangiliklarga qarab undan farq qilishi mumkin. Boshqa hisoblagichlar: Kalkulyatorlar.

Aksiyadorning tanlovlari

Huquq emissiyasida aksiyador odatda quyidagi yo'llardan birini tanlaydi:

1. Huquqdan foydalanish – obuna narxini to'lab, yangi aksiyalarni olish. Ulush saqlanib qoladi.
2. Huquqni sotish – agar huquqlar savdoga chiqarilsa (renounceable), ularni bozorda sotish mumkin.
3. Hech narsa qilmaslik – huquq muddati tugaydi, ulush kamayadi (suyultiriladi) va aksiya narxi TERP atrofiga tushgani uchun qiymat yo'qotiladi.

Har bir emissiya shartlari alohida: muddatlar, huquqlarni sotish mumkinligi, ortiqcha obuna tartibi kompaniya prospektida yoziladi.

Suyultirish (dilution)

Suyultirish – yangi aksiyalar chiqqanda mavjud aksiyadorning kompaniyadagi ulushi va EPS ko'rsatkichining kamayishi. Huquq emissiyasi aksiyadorga suyultirishdan himoyalanish imkonini beradi, lekin buning uchun qo'shimcha pul kerak. Kompaniya nima uchun kapital jalb qilayotganini moliyaviy hisobotlar orqali tekshirish foydali. Dividend siyosatiga ta'siri haqida: Dividendlar.

O'zbekistondagi huquqiy jihatlar

• Qimmatli qog'ozlar bozorida: qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi.
• «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi.
• Regulyator: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Vositachining litsenziyasini NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshirish mumkin.
• Xorijiy aktivlar bo'yicha: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi.
• Soliq bo'yicha: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Shaxsiy holatingiz uchun soliq organidan aniqlik oling.

Batafsil: Qonun va xavfsizlik.

Split va CFD pozitsiyalari

Aksiya yoki indeks CFD'larida provayder split yoki huquq emissiyasi bo'lganda pozitsiya hajmi yoki narxini moslashtirishi mumkin. Tartib provayderga qarab farq qiladi, shuning uchun uni provayderning rasmiy shartlaridan tekshiring. Leverajli CFD savdosi pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin, korporativ hodisalar atrofida esa narx keskin o'zgarishi ehtimoli bor. Qarang: Risklarni boshqarish.

Ko'p beriladigan savollar

Split aksiyani arzonlashtiradimi?

Bitta aksiya narxi pasayadi, lekin kompaniya qiymati va sizning ulushingiz o'zgarmaydi.

Split va qo'shimcha emissiyaning asosiy farqi nimada?

Split'da kompaniyaga yangi pul kirmaydi. Qo'shimcha emissiyada yangi aksiyalar pulga sotiladi.

TERP haqiqiy narxga tengmi?

Yo'q, TERP nazariy qiymat. Bozor narxi undan yuqori yoki past bo'lishi mumkin.

Huquqdan foydalanmasam nima bo'ladi?

Ulushingiz suyultiriladi. Huquqlarni sotish mumkin bo'lmasa, ularning qiymati yo'qoladi.

Aksiyalar haqida asoslarni qayerdan o'qisam bo'ladi?

Aksiyalar nima sahifasidan boshlang, atamalar uchun Treyding lug'ati ga qarang.