Aksiya nima va aksiyalar qanday ishlaydi

Aksiya nima

Aksiya kompaniya kapitalidagi ulushni tasdiqlaydigan qimmatli qog'oz. Aksiya sotib olgan odam aksiyador bo'ladi, ya'ni kompaniyaning qisman egasiga aylanadi.

Kompaniya aksiya chiqarib pul jalb qiladi. Bu pulni qaytarish majburiyati yo'q, chunki u qarz emas. Qarz mablag'i bilan farqi shunda. Qarz qog'ozlari haqida Obligatsiyalar nima sahifasida yozilgan.

Aksiyador quyidagi huquqlarga ega bo'lishi mumkin:

• kompaniya foydasidan dividend olish, agar kompaniya uni to'lashga qaror qilsa;
• aksiyadorlar yig'ilishida ovoz berish (oddiy aksiyalarda);
• kompaniya tugatilganda, kreditorlardan keyin qolgan mol-mulkdan ulush olish.

Oddiy va imtiyozli aksiyalar

Oddiy aksiya odatda ovoz berish huquqini beradi. Dividend esa kafolatlanmaydi.

Imtiyozli aksiya ko'pincha ovoz huquqini bermaydi yoki cheklaydi. Buning evaziga dividend to'lashda va tugatishda oddiy aksiyalardan oldin turadi. Aniq shartlar kompaniya ustavida va emissiya hujjatlarida yoziladi.

Aksiyalar qanday ishlaydi

Aksiyadan daromad yoki zarar ikki yo'l bilan emas, ikki manbadan keladi: narx o'zgarishi va dividend.

Narx o'zgarishi. Aksiyani bir narxda sotib olib, keyin boshqa narxda sotasiz. Farq sizning foydangiz yoki zararingiz. Narx kafolatlanmaydi va sotib olgan narxdan pastga tushishi mumkin.

Dividend. Kompaniya foydasining bir qismini aksiyadorlarga taqsimlashi mumkin. Bu kompaniya boshqaruvi va aksiyadorlar qarori, majburiyat emas. Batafsil: Dividendlar.

Kompaniya aksiyalar sonini o'zgartirishi ham mumkin: split, qo'shimcha emissiya yoki aksiyalarni qayta sotib olish. Bular ulushingizga qanday ta'sir qilishi Split va rights issue sahifasida tushuntirilgan. Kompaniya aksiyalarini ilk bor ommaga sotishi haqida IPO nima sahifasida o'qing.

Fond birjasi nima

Fond birjasi qimmatli qog'ozlar savdosi tashkil etiladigan joy. U yerda xaridor va sotuvchilarning buyurtmalari uchrashadi va narx shu buyurtmalardan shakllanadi.

Asosiy tushunchalar:

• Bid — xaridorlar to'lashga tayyor bo'lgan eng yuqori narx.
• Ask — sotuvchilar so'rayotgan eng past narx.
• Spred — bid va ask orasidagi farq. Spred qanchalik keng bo'lsa, savdo qilish shunchalik qimmatga tushadi.
• Likvidlik — aksiyani narxni sezilarli o'zgartirmasdan tez sotish yoki sotib olish imkoniyati.
• Limit buyurtma — faqat siz ko'rsatgan narxda yoki undan yaxshiroq narxda bajariladi.
• Bozor buyurtmasi — mavjud eng yaxshi narxda darhol bajariladi.

Oddiy investor birjaga to'g'ridan-to'g'ri chiqmaydi. Buyurtma litsenziyaga ega broker yoki investitsiya vositachisi orqali beriladi. Boshqa atamalar uchun Treyding lug'ati sahifasiga qarang.

Aksiya narxiga nima ta'sir qiladi

Narx bozor ishtirokchilarining kompaniya kelajagi haqidagi kutilmalarini aks ettiradi. Asosiy omillar:

• Kompaniya natijalari. Tushum, foyda, qarz yuki, pul oqimi. Hisobotlarni o'qish: Moliyaviy hisobotlar.
• Baholash. Narx foyda yoki kapitalga nisbatan qanchalik yuqori ekanini ko'rsatuvchi koeffitsientlar: P/E, P/B, EPS, ROE.
• Foiz stavkalari. Stavkalar oshsa, depozit va obligatsiyalar jozibadorroq bo'ladi, kompaniyalar uchun qarz qimmatlashadi. O'zbekistonda asosiy stavkani O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) belgilaydi. Rasmiy manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.
• Inflyatsiya va valyuta kursi. Ular xarajat, narx va xorijdagi daromad qiymatiga ta'sir qiladi. Makro omillar: Fundamental tahlil.
• Tarmoq va raqobat. Yangi texnologiya, qoidalar, xom ashyo narxlari.
• Bozor kayfiyati. Yangiliklar, mish-mishlar va umumiy qo'rquv yoki ishtiyoq narxni asosli sababsiz ham keskin o'zgartirishi mumkin.

Bu omillarning hech biri narx qayerga borishini oldindan aytib bermaydi.

Aksiya sotib olishda xavflar

Aksiya kafolatlangan daromad bermaydi. Asosiy xavflar:

• Narx xavfi. Narx uzoq vaqt pastda qolishi mumkin.
• Kompaniya xavfi. Bankrot bo'lganda aksiyadorlar eng oxirgi navbatda turadi va qo'yilgan pulni butunlay yo'qotishi mumkin.
• Likvidlik xavfi. Kam savdo qilinadigan aksiyani kerakli narxda sotish qiyin bo'lishi mumkin.
• Valyuta xavfi. Xorijiy aksiya boshqa valyutada bo'lsa, kurs o'zgarishi natijaga qo'shimcha ta'sir qiladi.
• Jamlanish xavfi. Pulni kam sonli kompaniyaga qo'yish xavfni oshiradi. Qarang: Diversifikatsiya, ETF nima, Indeks fondlari.

Aksiyaga egalik qilish va aksiya yoki indeks CFD'si bilan savdo qilish bir xil narsa emas. CFD egalik huquqini bermaydi, faqat narx farqiga tuzilgan shartnoma. Leverajli CFD savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Indekslar haqida: Fond indekslari.

Xavfni qanchalik ko'tara olishingiz va pulni qancha muddatga qo'yishingizni oldindan aniqlash foydali: Xavfga bardoshlilik. Hisob-kitoblar uchun raqamlarni o'zingiz taxmin qilmang, Kalkulyatorlar sahifasidan foydalaning.

O'zbekistonda tartibga solish va soliq

Qimmatli qog'ozlar bozorida vositachi tanlashdan oldin uning maqomini tekshiring.

• Qonunchilikka ko'ra, qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi.
• «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi.
• Hozirgi regulyator: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.
• Litsenziyalangan ishtirokchilarni tekshirish manbai: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri.

Xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlar bo'yicha: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi. Bu tartiblar o'zgarishi mumkin, shuning uchun amaldagi qoidalarni rasmiy manbalardan tekshiring.

Soliq: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Stavka bo'yicha: Soliq kodeksi 381-modda: agar 2-qismda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, rezident jismoniy shaxslarning daromadi iqtibosda keltirilgan stavkada soliqqa tortiladi (dividendlar va foizlar uchun alohida stavka). O'z holatingizga qanday qo'llanishini soliq organidan yoki mutaxassisdan aniqlang.

Ko'proq ma'lumot: Tartibga solish va xavfsizlik, Omonat va aksiyalar.

Ko'p beriladigan savollar

Aksiya nima, oddiy so'z bilan?

Kompaniyadagi egalik ulushini tasdiqlovchi qimmatli qog'oz. U narx o'zgarishi va dividend orqali natija berishi mumkin, lekin zarar ham keltirishi mumkin.

Dividend har doim to'lanadimi?

Yo'q. Dividend kompaniya qaroriga bog'liq. Ko'p kompaniyalar foydani biznesga qayta yo'naltiradi.

Aksiya sotib olish uchun nima kerak?

Litsenziyaga ega vositachi orqali hisob ochish va buyurtma berish kerak. Vositachi litsenziyasini regulyator reestridan tekshiring.

Fond birjasi narxni belgilaydimi?

Yo'q. Birja savdo uchun joy beradi. Narx xaridor va sotuvchilarning buyurtmalaridan shakllanadi.

Aksiya CFD bilan aksiyaning farqi nima?

Aksiya egalik huquqini beradi. CFD esa faqat narx farqi bo'yicha shartnoma, egalik va ovoz huquqini bermaydi. Leveraj tufayli zarar tez oshishi mumkin.

Aksiyadagi pulni yo'qotish mumkinmi?

Ha. Narx tushishi mumkin, kompaniya bankrot bo'lsa esa qo'yilgan pul butunlay yo'qolishi mumkin.