Alohida hisob nima
Segregatsiya (inglizcha segregated funds) mijoz pulini brokerning o'z pulidan ajratib saqlashni anglatadi. Broker mijozlar depozitini bankdagi maxsus "mijoz hisobi"da saqlaydi. Ofis ijarasi, maosh va boshqa xarajatlarga ishlatiladigan operatsion pul esa boshqa hisobda turadi.
Bu qoidaning asosiy maqsadi shundan iborat: kompaniya qarzlari uchun mijoz puli bilan to'lanmasligi va broker yopilganda bu mablag' kreditorlarga emas, mijozlarga qaytishi kerak.
Segregatsiya majburiymi yoki yo'qmi, uni qaysi regulyator talab qilishiga bog'liq. Qoidalar mamlakatdan mamlakatga farq qiladi. Bu haqda batafsil: Regulyatsiya nimani himoya qiladi.
Amalda qanday ishlaydi
Qat'iy nazorat ostidagi tizimlarda odatda quyidagi talablar bo'ladi:
- mijoz puli broker nomida, lekin "mijoz mablag'lari" deb belgilangan bank hisobida saqlanadi;
- broker o'z hisobi bilan mijoz hisobi o'rtasidagi qoldiqlarni muntazam solishtiradi (reconciliation);
- mijoz pulini brokerning o'z savdosi yoki xarajatlari uchun ishlatish taqiqlanadi;
- auditorlar va regulyator bu hisoblarni tekshiradi.
Ko'p hollarda barcha mijozlar puli bitta umumiy (pooled) hisobda turadi. Har bir mijozga alohida bank hisobi ochilmaydi. Bu narsa bankrotlik holatida muhim ahamiyatga ega.
Segregatsiya nimadan himoya qilmaydi
Alohida hisob savdo xavfini kamaytirmaydi:
- leverajli CFD va forex savdosida pozitsiya tez zarar bilan yopilishi va depozit qisqa vaqtda yo'qolishi mumkin;
- margin (pozitsiyani ochiq ushlab turish uchun garov) yetmay qolsa, stop-out (brokerning pozitsiyani majburan yopishi) ishga tushadi va zarar sizning hisobingizdan yechiladi;
- narx keskin sakrasa (gap), zarar siz kutganidan katta bo'lishi mumkin.
Segregatsiya faqat sizning hisobingizda qolgan pulni brokerning o'z majburiyatlaridan ajratadi. Zararni boshqarish haqida: Risklarni boshqarish.
Bankrotlik holatidagi chegaralar
Broker to'lovga qodir bo'lmay qolsa, alohida hisob pulning qaytishini osonlashtiradi, lekin uni kafolatlamaydi. Asosiy chegaralar:
| Holat | Nima bo'lishi mumkin |
|---|---|
| Hisobda kamomad bor | Umumiy hisobdagi kamomad mijozlar o'rtasida ulush bo'yicha taqsimlanishi mumkin |
| Bankrotlik jarayoni | Pul boshqaruvchi (administrator) orqali qaytariladi, bu uzoq davom etishi mumkin |
| Jarayon xarajatlari | Ayrim tizimlarda taqsimlash xarajatlari mijoz mablag'idan qoplanishi mumkin |
| Pul saqlangan bank yopilsa | Segregatsiya bank muammosidan himoya qilmaydi |
| Qoidabuzarlik yoki firibgarlik | Pul hech qachon ajratilmagan bo'lsa, segregatsiya faqat qog'ozda qoladi |
Kamomadni qoplash uchun ayrim mamlakatlarda alohida kompensatsiya tizimlari bor. Ular segregatsiyadan boshqa narsa bo'lib, ham chegaralangan, ham hamma joyda mavjud emas: Kompensatsiya tizimlari. Offshor va onshor qoidalar o'rtasidagi farq haqida: Offshor va onshor.
Broker hisobi xavfsizligini qanday tekshirish mumkin
- Hisobingiz brokerning qaysi yuridik shaxsida ochilganini aniqlang. Bitta brend turli mamlakatlarda turli kompaniyalar nomidan ishlashi mumkin.
- Shu kompaniyani regulyatorning rasmiy reestrida toping: Brokerni tekshirish. Alohida reestrlar uchun qo'llanmalar: FCA ro'yxati, CySEC ro'yxati, FSCA ro'yxati, FSA Seyshel ro'yxati, FSC Mavrikiy ro'yxati, CMA Keniya ro'yxati, Boshqa regulyatorlar.
- Mijoz shartnomasidagi "client money" yoki mijoz mablag'lari bo'limini o'qing: pul qayerda saqlanishi, kompensatsiya bor-yo'qligi va bankrotlikda qanday tartib qo'llanishi shu yerda yoziladi.
- Hisobingiz shartlarini brokerning shaxsiy kabinetida yoki rasmiy saytida tekshiring.
Umumiy nazorat ro'yxati: Broker tekshiruv ro'yxati.
O'zbekiston konteksti
Mahalliy qonunchilikda qimmatli qog'ozlar bozoridagi professional faoliyat vakolatli regulyator litsenziyasini talab qiladi (qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi). Vakolatli organ: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Litsenziyalangan ishtirokchilar ro'yxati: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri.
Valyuta qonunchiligi bo'yicha: «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi qonun (ZRU-573) 12-moddasi: rezident jismoniy shaxslar O‘zbekiston banklarida va chet eldagi banklarda xorijiy valyutada hisobvaraq va omonatlar ochishga haqli. Bu norma xorijiy forex yoki CFD brokerlari bilan savdo qilish masalasini alohida tartibga solmaydi. Batafsil: Qonun va xavfsizlik.
Ko'p beriladigan savollar
Segregated funds pulimni zarardan saqlaydimi?
Yo'q. Alohida hisob savdodagi zararni kamaytirmaydi. U faqat qolgan pulni brokerning o'z majburiyatlaridan ajratadi.
Broker bankrot bo'lsa, pulim to'liq qaytadimi?
Bu kafolatlanmagan. Kamomad, jarayon xarajatlari yoki bank muammosi tufayli qaytadigan summa kamayishi va qaytarish uzoq davom etishi mumkin.
Segregatsiya va kompensatsiya tizimi bir narsami?
Yo'q. Segregatsiya pulni saqlash usuli. Kompensatsiya tizimi esa ayrim mamlakatlarda kamomadni chegaralangan miqdorda qoplaydigan alohida mexanizm.
Brokerning alohida hisob haqidagi gapini qanday tekshiraman?
Yuridik shaxsni regulyatorning rasmiy reestrida toping va mijoz shartnomasidagi mijoz mablag'lari bo'limini o'qing.
Alohida hisob firibgarlikdan himoya qiladimi?
Litsenziyasiz yoki soxta "broker"da segregatsiya amalda yo'q. Belgilarini bu yerda ko'ring: Firibgarlik belgilari.