Islomiy bank nima
Islomiy bank shariat tamoyillariga mos ishlashni maqsad qilgan bankdir. Asosiy shart: foizli qarz, ya'ni ribadan voz kechish. Riba haqida batafsil ma'lumot Riba nima? sahifasida berilgan.
Bundan tashqari, islomiy moliya haddan tashqari noaniqlik (gharar) va qimorga o'xshash bitimlardan (maysir) qochishni talab qiladi. Bu tushunchalar Gharar va maysir sahifasida tushuntirilgan, umumiy tamoyillar esa Islomiy moliya tamoyillari sahifasida keltirilgan.
"Halol bank" iborasi odatda shu tamoyillarga amal qiladigan bank yoki oddiy bank ichidagi islomiy bo'limni anglatadi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Oddiy (an'anaviy) bank qanday ishlaydi
An'anaviy bank omonatchiga oldindan kelishilgan foiz to'laydi, qarz oluvchidan esa yuqoriroq foiz oladi. Daromadi shu farqdan shakllanadi. Bunda bank pulni qarzga beradi, mahsulot yoki mulkni o'zi sotib olmaydi.
O'zbekistonda bank tizimini O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) tartibga soladi. Uning pul-kredit siyosatidagi asosiy ko'rsatkichi haqidagi ma'lumot quyidagicha: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Oddiy banklarning omonat va kredit stavkalari odatda shu umumiy foiz muhitiga qarab o'zgaradi. Batafsil ma'lumot O'zbekiston: kurslar va iqtisodiyot sahifasida.
Asosiy farqlar jadvali
| Jihat | An'anaviy bank | Islomiy bank |
|---|---|---|
| Omonat daromadi | Oldindan belgilangan foiz | Foyda ulushi, oldindan kafolatlanmaydi |
| Moliyalash | Pul qarzga beriladi | Mulk sotiladi, ijaraga beriladi yoki sheriklik tuziladi |
| Kechikish uchun jarima | Bank daromadiga qo'shiladi | Ko'p standartlarga ko'ra xayriyaga yo'naltiriladi |
| Risk | Asosan qarz oluvchida | Bitim turiga qarab taraflar o'rtasida taqsimlanadi |
| Nazorat | Bank regulyatori | Bank regulyatori va bankning shariat kengashi |
Omonat o'rniga foyda ulushi hisobi
Islomiy bankda jamg'arma hisobi ko'pincha mudaraba asosida ochiladi. Mijoz kapital beradi, bank uni boshqaradi, foyda esa oldindan kelishilgan ulushlarda bo'linadi. Zarar bo'lsa, odatda uni kapital egasi ko'taradi, bank esa o'z mehnati uchun haq olmaydi.
Boshqa shakli vakala: bank mijozning vakili sifatida mablag'ni ishlatadi va kelishilgan haq oladi.
Amalda farq quyidagicha: e'lon qilingan "kutilayotgan foyda stavkasi" kafolat hisoblanmaydi. Shartnomada zarar qanday taqsimlanishi va zaxira fondlari bor-yo'qligini o'qib chiqing. Oddiy omonatlar haqida ma'lumot Omonat va aksiyalar sahifasida berilgan.
Moliyalash: kredit o'rniga savdo va ijara
- Murabaha. Bank mahsulotni sotib oladi va mijozga ustama bilan, muddatli to'lovga sotadi. Narx bitim boshida belgilanadi.
- Ijara. Bank mulkni sotib olib, ijaraga beradi. Ba'zi shartnomalar muddat oxirida mulkni mijozga o'tkazishni nazarda tutadi.
- Musharaka. Bank va mijoz loyihaga birga kapital qo'yadi, foyda va zararni bo'lishadi. Kamayib boruvchi musharakada mijoz bank ulushini bosqichma-bosqich sotib oladi.
Bu shakllar haqida batafsil ma'lumot Murabaha, ijara, musharaka sahifasida. Oddiy kredit va ipoteka bilan solishtirish uchun Kredit va ipoteka sahifasiga qarang.
Standartlar va olimlarning qarashlari
Xalqaro miqyosda eng ko'p tilga olinadigan manba AAOIFI (Islomiy moliya institutlari uchun buxgalteriya va audit tashkiloti) chiqargan shariat standartlaridir. Ular murabaha, ijara, mudaraba va boshqa bitimlarning shartlarini belgilaydi. Masalan, bank mahsulotni sotishdan oldin unga egalik qilishi va uning riskini ko'tarishi kerakligini ta'kidlaydi. IFSB (Islomiy moliyaviy xizmatlar kengashi) esa nazorat va risk boshqaruvi standartlarini ishlab chiqadi.
Ayrim davlatlarda milliy shariat kengashlari faoliyat yuritadi. Masalan, Malayziya markaziy banki huzuridagi shariat maslahat kengashi shunday tuzilmalardan biri. Islom hamkorlik tashkiloti qoshidagi Xalqaro islom fiqh akademiyasi ham qarorlar chiqargan.
Olimlarning fikrlari bir xil emas:
- Murabaha narxi. Ayrim olimlarning fikricha, ustama bozor foiz stavkasiga qarab belgilansa, bu foizga juda yaqin bo'lib qoladi. Boshqalar esa egalik va risk haqiqatan o'tgan bo'lsa, narxni hisoblash usuli bitimni harom qilmaydi, deb hisoblaydi.
- Uyushtirilgan tavarruq. Bunda mahsulot naqd pul olish uchungina sotib olinib, darhol qayta sotiladi. Xalqaro islom fiqh akademiyasi bu shaklni qabul qilmagan. Ba'zi standartlar va kengashlar esa uni qat'iy shartlar bilan joiz deb biladi.
- Shakl va mazmun. Tanqidchilar ko'p islomiy mahsulotlar iqtisodiy natijasi bo'yicha oddiy kreditdan deyarli farq qilmasligini aytadi. Tarafdorlar esa shartnomaning tuzilishi va riskning taqsimlanishi shar'iy jihatdan muhim ekanini ta'kidlaydi.
Biz bu masalalarda o'z hukmimizni bermaymiz. Shaxsiy qaror uchun o'zingiz ishonadigan olim yoki muftiyga murojaat qiling.
O'zbekistonda nimani tekshirish kerak
- Bank yoki uning islomiy bo'limi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) litsenziyasiga egami.
- Bankda shariat kengashi bormi va uning xulosalari ochiq e'lon qilinadimi.
- Shartnomada egalik, sug'urta, kechikish jarimasi va muddatidan oldin to'lash shartlari qanday yozilgan.
- Foyda stavkasi kafolatlanadimi yoki faqat "kutilayotgan" deb ko'rsatilganmi.
Islomiy sug'urta haqida Takaful sahifasida, islomiy obligatsiyalar haqida Sukuk nima? sahifasida o'qishingiz mumkin.
Treyding bilan aloqasi
Bank masalalari bilan birga ko'pchilik treydingning shar'iy jihatini ham so'raydi. Bu mavzu Forex halolmi? va Swapsiz islomiy hisob sahifalarida ko'rib chiqilgan. Swap yo'qligi bitimni avtomatik ravishda halol qilmaydi. Leverajli CFD va forex savdosida pulni tez yo'qotish mumkin. Risk haqida Risklarni boshqarish sahifasida o'qing.
Ko'p beriladigan savollar
Islomiy va oddiy bank farqi qisqacha nimada?
Oddiy bank pulni foizga qarzga beradi. Islomiy bank esa savdo, ijara yoki sheriklik bitimlari orqali ishlaydi va foyda ulushini oldindan kafolatlamaydi.
Islomiy bankdagi foyda stavkasi foizdan farq qiladimi?
Shartnoma bo'yicha farq qiladi: foyda kafolatlanmaydi va zarar ehtimoli bor. Ayrim olimlar esa amalda farq kichik ekanini aytadi.
Murabaha halolmi?
AAOIFI standartlari murabahani shartlariga rioya qilingan holda joiz deb biladi. Narxni belgilash usuli va egalik masalasida qarashlar turlicha.
Islomiy bank xizmatlari qanday bo'ladi?
Ularga foyda ulushi hisoblari, murabaha va ijara asosidagi moliyalash, sheriklik loyihalari, takaful va sukuk kiradi.
Qaysi bank halol ekanini kim hal qiladi?
Bankning shariat kengashi o'z xulosasini beradi. Shaxsiy qaror uchun o'zingiz ishonadigan olimga murojaat qiling. Umumiy mavzular Islomiy moliya va treyding sahifasida jamlangan.