Savol nima uchun bahsli
"Kripto halolmi" yoki "bitcoin halolmi" degan savolga yagona javob yo'q. Olimlar ham, milliy fatvo kengashlari ham turlicha xulosaga kelgan. Biz fatvo bermaymiz. Quyida asosiy qarashlar va ularning dalillari keltirilgan. Shaxsiy qaror uchun o'zingiz ishonadigan olim yoki muftiyatga murojaat qiling.
Bahs bir necha savolga borib taqaladi:
- Kriptovalyuta mol (mol-mulk) hisoblanadimi? Islom huquqida savdo predmeti qiymatga ega va shariatda foydalanishga ruxsat etilgan narsa bo'lishi kerak.
- U pulmi yoki tovarmi? Pul deb qaralsa, valyuta ayirboshlash (sarf) qoidalari qo'llanadi. Tovar deb qaralsa, oddiy savdo qoidalari qo'llanadi.
- Gharar (haddan ortiq noaniqlik) va maysir (qimorga o'xshash tavakkal) bormi? Bu tushunchalar Gharar va maysir sahifasida batafsil yoritilgan.
- Davlat qonuni va ishlatilish maqsadi. Ayrim olimlar noqonuniy faoliyatda ishlatilish xavfini alohida dalil sifatida keltiradi.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
Asosiy qarashlar
Harom yoki man etilgan degan qarash
Ayrim rasmiy diniy idoralar kriptovalyutaga salbiy baho bergan. Xabar qilinishicha, Misrning Dor ul-Ifta idorasi bitcoin savdosini man etilgan deb hisoblagan. Turkiya Diyanet ishlari boshqarmasi ham kriptovalyuta sotib olish va sotish islomga mos kelmasligini bildirgan. Ularning dalillari:
- narxning keskin va oldindan aytib bo'lmaydigan o'zgarishi gharar va maysirga olib keladi;
- ortida markaziy emitent yoki davlat kafolati yo'q;
- anonimlik firibgarlik va noqonuniy operatsiyalar uchun qulay;
- ko'p mamlakatlarda huquqiy maqomi noaniq.
Shartli ruxsat degan qarash
Indoneziya Ulamolar Kengashi (MUI) xabarlarga ko'ra kriptovalyutani to'lov vositasi sifatida man etilgan deb, savdo predmeti (raqamli tovar) sifatida esa ma'lum shartlar bajarilganda ruxsat etilishi mumkin deb ajratgan. Malayziya Qimmatli qog'ozlar komissiyasining Shariat maslahat kengashi ro'yxatdan o'tgan birjalardagi raqamli aktivlar savdosiga shartli ruxsat bergani haqida xabar qilingan. Shartlarga odatda quyidagilar kiradi:
- aktiv aniq qiymat va foydalanish sohasiga ega bo'lishi;
- savdo ruxsat etilgan, nazorat qilinadigan maydonda bo'lishi;
- aktiv haqiqatan egalikka o'tishi (qabz);
- foizli qarz va spekulyativ qimor elementlarining yo'qligi.
Ruxsat etilgan degan qarash
Ayrim olimlar va islomiy moliya bo'yicha mutaxassislar bitcoinni urf (jamiyatda qabul qilingan amaliyot) asosida qiymatga ega raqamli mol deb hisoblaydi. Ularning fikricha, odamlar uni qiymat sifatida qabul qilar ekan, uning o'zi harom emas. Hukm uning qanday ishlatilishiga bog'liq. Bu qarash tarafdorlari ham odatda qimorga o'xshash qisqa muddatli spekulyatsiyani alohida masala deb biladi.
Standartlar haqida
Islomiy moliya standartlarini ishlab chiquvchi AAOIFI tashkilotining valyuta savdosi bo'yicha shariat standarti ayirboshlash naqd va bir majlisda bo'lishini talab qiladi. Kriptovalyutani pul deb hisoblovchi olimlar shu qoidaga tayanadi. AAOIFI yoki boshqa tashkilotning yangi hujjatlari chiqqan bo'lishi mumkin. Ishlatishdan oldin fatvo yoki standartning asl, eng so'nggi matnini o'zingiz tekshiring. Biz faqat qarashlarning umumiy mazmunini keltirdik.
Qarashlarning qisqacha jadvali
| Qarash | Asosiy dalil | Kimlar bilan bog'liq |
|---|---|---|
| Man etilgan | Gharar, maysir, kafolat yo'qligi | Misr Dor ul-Ifta, Turkiya Diyanet (xabarlarga ko'ra) |
| Shartli ruxsat | Tovar sifatida, nazorat ostida | Indoneziya MUI, Malayziya shariat kengashi (xabarlarga ko'ra) |
| Ruxsat etilgan | Urf asosida qiymatga ega mol | Ayrim olimlar va mutaxassislar |
Kriptovalyutaga egalik va kripto CFD farqi
Ko'p "kripto fatvo"lar kriptovalyutaning o'ziga egalik qilish haqida. Broker orqali kripto CFD savdosi boshqa narsa. CFD (farq bo'yicha shartnoma) bitcoin narxining o'zgarishiga bog'langan hosila vosita. Unda treyder tanga egasi bo'lmaydi.
Kripto CFD bo'yicha olimlar odatda qo'shimcha savollar qo'yadi:
- Qabz yo'qligi. Aktiv egalikka o'tmaydi, faqat narx farqi hisoblanadi.
- Swap. Pozitsiyani keyingi kunga o'tkazishdagi to'lov ko'pchilik olimlar tomonidan foizga (ribaga) o'xshatiladi. Riba nima? va Swapsiz islomiy hisob sahifalariga qarang.
- Leverage (kredit yelkasi). Kichik marja bilan katta pozitsiya ochish ham qarz, ham tavakkal masalasini kuchaytiradi.
Shuning uchun kriptovalyutaning o'ziga ruxsat bergan olim ham kripto CFD haqida boshqa xulosaga kelishi mumkin. Mexanizm Kripto CFD sahifasida, forex bo'yicha o'xshash bahs Forex halolmi? sahifasida yoritilgan.
Diniy masaladan tashqari, risk ham bor: leverage bilan CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Kriptovalyuta narxi ayniqsa keskin o'zgaradi. Bu haqda Risklarni boshqarish sahifasida o'qing.
O'zbekistonda huquqiy jihat
Diniy hukmdan tashqari, davlat qonunlarini ham bilish kerak. NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Qimmatli qog'ozlar bozorida esa qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi.
Hosila vositalardan olingan daromad bo'yicha Soliq kodeksida shunday qoida bor: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Bu qoida xorijiy brokerdagi kripto CFD foydasiga qanday qo'llanishini soliq idorasidan aniqlang. Batafsil ma'lumot Qonun va xavfsizlik hamda Tartibga solish va xavfsizlik sahifalarida.
Qaror qilishdan oldin nimani tekshirish kerak
- Qaysi aktiv haqida gap ketmoqda: tanganing o'zimi yoki CFD.
- Fatvo qaysi idoraga tegishli va qachon chiqqan. Eski fatvolar yangi sharoitni hisobga olmagan bo'lishi mumkin.
- Hisobda swap, foiz yoki komissiya qanday hisoblanadi.
- O'zingiz amal qiladigan mazhab va olim nima deydi.
Umumiy tamoyillar Islomiy moliya tamoyillari va Islomiy moliya va treyding sahifalarida jamlangan.
Ko'p beriladigan savollar
Kripto halolmi yoki haromi?
Yagona javob yo'q. Ayrim idoralar man etilgan, boshqalari shartli ruxsat etilgan deb hisoblaydi. Biz hukm bermaymiz. O'zingiz ishonadigan olimga murojaat qiling.
Bitcoin halolmi?
Bitcoin ham shu bahsning markazida. Uni urf asosida qiymatga ega mol deb biluvchilar ham, gharar va maysir sababli rad etuvchilar ham bor.
Kripto fatvo qayerdan topiladi?
Milliy fatvo kengashlari va muftiyatlarning rasmiy e'lonlaridan. Asl matn va uning sanasini tekshiring.
Kripto CFD kriptovalyuta bilan bir xil hukmga egami?
Shart emas. CFD'da egalik yo'q, swap va leverage bor. Ko'p olimlar buni alohida baholaydi.
Swapsiz hisob masalani hal qiladimi?
Swap muammosini kamaytiradi, lekin qabz, leverage va gharar bo'yicha savollar qoladi. Bu haqda olim bilan maslahatlashing.