Forex bozori qanday ishlaydi

Qisqacha javob

Forex (inglizcha foreign exchange) bu valyutalar bir-biriga almashtiriladigan bozor. Valyuta bozorining yagona binosi ham, yagona birjasi ham yo'q. Savdo banklar, moliya kompaniyalari, brokerlar va boshqa ishtirokchilar o'rtasida elektron tarmoqlar orqali to'g'ridan-to'g'ri bo'ladi.

Forex qanday ishlaydi, degan savolga qisqa javob:

• Narx yirik ishtirokchilarning sotib olish va sotish takliflaridan shakllanadi.
• Bu takliflar likvidlik provayderlari orqali brokerlarga uzatiladi.
• Broker narxni o'z platformasida chakana treyderga ko'rsatadi.
• Bozor hafta ichida kecha-kunduz ishlaydi, dam olish kunlari esa yopiq bo'ladi.

Forex nima ekanini avvaldan o'qimagan bo'lsangiz, Forex nima sahifasidan boshlang.

Markazlashmagan OTC tuzilma

OTC (over-the-counter, birjadan tashqari) bozorda bitimlar markaziy birja orqali emas, tomonlar o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri tuziladi. Aksiyalar birjasida barcha buyurtmalar umumiy kitobga tushadi. Forexda esa bunday umumiy kitob yo'q.

Bundan quyidagilar kelib chiqadi:

• Yagona rasmiy bozor narxi yo'q. Har bir bank va provayder o'z kotirovkasini beradi. Narxlar odatda bir-biriga juda yaqin bo'ladi, lekin aynan bir xil bo'lishi shart emas.
• Savdo hajmini to'liq ko'rib bo'lmaydi. Birjadagi kabi markazlashgan hajm ma'lumoti yo'q. Platformadagi "tick volume" narx o'zgarishlari sonini ko'rsatadi, real hajmni emas.
• Kontragent riski bor. Bitim tomonlar o'rtasida tuzilgani uchun qarshi tomon majburiyatini bajarishi muhim.

Birja va OTC farqi batafsil OTC va birja sahifasida yoritilgan.

Bozor qatlamlari

Forex bozori tuzilishini qatlamlar ko'rinishida tasavvur qilish qulay. Yuqori qatlamda eng katta hajmlar va eng tor spredlar bo'ladi. Pastga tushgan sari ishtirokchilar kichrayadi, narx esa vositachilar orqali o'tadi.

Har bir ishtirokchi turi haqida batafsil: Bozor ishtirokchilari.

Banklararo bozor

Banklararo bozor bozorning eng yuqori qatlami. Bu yerda yirik banklar mijozlari va o'zlari uchun valyuta almashtiradi. Ular doimiy ravishda ikki tomonlama kotirovka beradi:

• Bid: bank valyutani sotib olishga tayyor narx.
• Ask: bank valyutani sotishga tayyor narx.

Ular orasidagi farq spred deyiladi. Banklararo darajada asosiy juftliklarda spred juda tor bo'ladi, chunki raqobat va hajm katta. Bid va ask haqida: Bid va ask narx.

Likvidlik provayderlari

Likvidlik provayderi (LP) bu bitimni qabul qilib, qarshi tomon bo'la oladigan ishtirokchi. Likvidlik esa narxni sezilarli siljitmasdan kerakli hajmni sotib olish yoki sotish imkoniyati (Likvidlik).

Tajribali treyder uchun aniqroq ta'rif: LP o'z kotirovka oqimini (price feed) beradi va unda har bir narx darajasida qancha hajm mavjudligini ko'rsatadi. Broker bir nechta LP oqimini agregator orqali birlashtirib, eng yaxshi bid va eng yaxshi ask narxni tanlashi mumkin.

Brokerlar va chakana treyderlar

Chakana treyder banklararo bozorga to'g'ridan-to'g'ri chiqa olmaydi. Uning hajmi juda kichik va kredit liniyasi yo'q. Shuning uchun u broker orqali ishlaydi. Broker narxni platformada ko'rsatadi va buyurtmani bajaradi (Broker nima).

Chakana forexda ko'pincha valyutaning o'zi emas, narx farqiga tuziladigan shartnoma, ya'ni CFD sotiladi (CFD nima).

Kotirovka platformangizga qanday yetib keladi

MetaTrader 5 yoki boshqa terminalda ko'radigan narxingiz quyidagi zanjirdan o'tadi:

• Narxning paydo bo'lishi. Banklar va LPlar o'z bid/ask takliflarini elektron tizimlarga joylaydi.
• Agregatsiya. Broker yoki uning texnologik hamkori turli manbalarning narxlarini yig'adi.
• Brokerning narx siyosati. Broker narxga o'z ustamasini qo'shishi, komissiya olishi yoki narxni o'zgartirmasdan uzatishi mumkin. Bu brokerning bajarish modeliga bog'liq.
• Server va terminal. Narx brokerning savdo serveriga, u yerdan internet orqali sizning terminalingizga keladi.
• Buyurtmaning qaytishi. Buyurtma berganingizda u teskari yo'ldan o'tadi va broker ichida yoki LP orqali bajariladi.

Bajarish modellari (market maker, STP, ECN) Market maker, STP, ECN sahifasida taqqoslangan.

Bu zanjir amaliyotda nimaga ta'sir qiladi

• Slippage. Buyurtma yetib borguncha narx o'zgarsa, bitim kutilgandan boshqa narxda bajariladi (Slippage).
• Requote. Ayrim bajarish turlarida broker yangi narx taklif qiladi (Requote).
• Spredning kengayishi. Yangiliklar paytida yoki likvidlik kam bo'lganda LPlar spredni kengaytiradi va bu platformangizda ham ko'rinadi.
• Narx gaplari. Bozor qayta ochilganda narx oldingi yopilish narxidan uzoqda ochilishi mumkin (Narx gaplari).

Hafta davomida kecha-kunduz ishlash sikli

Valyuta bozori hafta ichida kun-u tun ishlaydi, chunki savdo turli moliya markazlari orqali navbatma-navbat davom etadi. Bir mintaqada ish kuni tugaganda boshqasida boshlanadi. Asosiy sessiyalar odatda Osiyo (Sidney, Tokio), Yevropa (London) va Amerika (Nyu-York) bo'yicha ajratiladi.

• Sessiyalar kesishganda likvidlik odatda ortadi va spredlar torayadi (Sessiyalar kesishuvi).
• Dam olish kunlari banklararo savdo to'xtaydi, shuning uchun chakana platformalarda ham forex juftliklari yopiq bo'ladi.
• Bayram kunlari ayrim markazlarda likvidlik kamayadi.

O'zbekiston vaqti bo'yicha sessiya jadvali: Forex sessiyalari. Bayramlar haqida: Dam olish va bayramlar.

Pozitsiyani kun almashinuvidan keyin ochiq qoldirsangiz, rollover sodir bo'ladi va swap hisoblanishi mumkin (Rollover, Swap nima).

Rasmiy kurs va bozor narxi

Forex bozoridagi narx va markaziy bank belgilagan rasmiy kurs bir narsa emas. O'zbekistonda so'mning rasmiy kurslarini O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi. Bu kurslar hisob-kitob va hisobot uchun mo'ljallangan, chakana forex platformasidagi kotirovka esa bozor takliflaridan kelib chiqadi.

Batafsil: Markaziy bank kursi va O'zbekiston: kurslar va iqtisodiyot.

Risk haqida

Bozor tuzilishini tushunish foyda kafolatlamaydi. Leverage bilan CFD va forex savdosi kapitalni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Spredning kengayishi, slippage va gaplar stop loss belgilangan bo'lsa ham kutilgandan katta zarar keltirishi mumkin. Risklarni boshqarish va Nega treyderlar yutqazadi sahifalarini o'qing. Avval demo hisobda mashq qilish mumkin: Demo va real hisob.

Ko'p beriladigan savollar

Forex bozori qayerda joylashgan?

Uning jismoniy joyi yo'q. Bu banklar, provayderlar va brokerlarni bog'laydigan elektron tarmoq.

Nega ikki xil platformada narx biroz farq qiladi?

Bozor markazlashmagan. Har bir broker o'z likvidlik manbalaridan va o'z narx siyosati asosida kotirovka beradi.

Chakana treyder banklararo bozorga kira oladimi?

To'g'ridan-to'g'ri yo'q. U broker orqali ishlaydi, broker esa LPlar bilan bog'langan.

Dam olish kunlari nega savdo yo'q?

Banklararo savdo to'xtaydi va narx beradigan asosiy ishtirokchilar faol bo'lmaydi.

Platformadagi hajm real savdo hajmimi?

Odatda yo'q. Forexda markazlashgan hajm ma'lumoti yo'q, terminal ko'pincha tick hajmini ko'rsatadi.

Keyin nimani o'qish kerak?

Valyuta juftliklari, Spred nima va Treyding asoslari.