Qisqa javob
Birja bozori — savdo markazlashgan joyda o'tadigan bozor. Barcha buyurtmalar bitta buyurtmalar kitobiga tushadi, narx hammaga ko'rinadi, bitimlarni birja va uning kliring tashkiloti kafolatlaydi.
OTC bozor (inglizcha over-the-counter, "peshtaxta orqali") — markaziy joyi bo'lmagan bozor. Bitim to'g'ridan-to'g'ri ikki tomon o'rtasida tuziladi: masalan, bank va bank yoki broker va mijoz. Har bir diler o'z narxini beradi.
Forex va ko'pchilik CFD savdosi OTC tarzida ishlaydi. Aksiyalar va fyucherslar odatda birjada savdo qilinadi.
Birja bozori qanday ishlaydi
Birjada sotuvchi va xaridor bir-birini bilmaydi. Ular buyurtmalarini birjaga yuboradi, birja esa ularni narx va vaqt navbati bo'yicha moslashtiradi.
- Buyurtmalar kitobi (order book) — sotib olish va sotish buyurtmalari ro'yxati. Unda har bir narx darajasidagi hajm ko'rinadi.
- Standart shartnomalar — fyuchers hajmi, muddati va ijro qoidalari birja tomonidan belgilanadi.
- Kliring — markaziy kontragent (CCP) har bir bitimda xaridorga sotuvchi, sotuvchiga xaridor bo'lib turadi. Shu sababli bitta ishtirokchining to'lay olmasligi boshqalarga bevosita tushmaydi.
- Oshkoralik — bajarilgan bitimlar narxi va hajmi e'lon qilinadi.
OTC bozor qanday ishlaydi (forex OTC)
Forex bozori yagona binoda emas. U banklar, likvidlik provayderlari va brokerlar tarmog'idan iborat. Har bir ishtirokchi o'z kotirovkasini — bid va ask narx — beradi.
- Narx bir nechta manbadan keladi. Bir valyuta juftligi turli dilerlarda bir oz farqli narxda bo'lishi mumkin.
- Yagona hajm ma'lumoti yo'q. Butun bozor bo'yicha umumiy buyurtmalar kitobi ko'rinmaydi.
- Kontragent — aniq tashkilot. Siz CFD ochganingizda bitimning qarshi tomoni odatda broker bo'ladi yoki broker uni o'z hamkoriga uzatadi. Bu haqda batafsil: Market maker, STP, ECN.
- Moslashuvchan shartlar. Hajm, muddat va boshqa shartlar standartlashmagan, ularni diler yoki broker belgilaydi.
Asosiy farqlar jadvali
| Belgi | Birja bozori | OTC bozor |
|---|---|---|
| Savdo joyi | Markazlashgan birja | Dilerlar tarmog'i |
| Narx shakllanishi | Buyurtmalar kitobida xaridor va sotuvchi buyurtmalari to'qnashuvi | Dilerlar kotirovkasi asosida |
| Shaffoflik | Narx va hajm hammaga ochiq | Har bir diler o'z narxini ko'rsatadi |
| Kontragent | Markaziy kliring tashkiloti | Bitimning ikkinchi tomoni — diler yoki broker |
| Shartnomalar | Standart | Diler shartlari bo'yicha |
| Misollar | Aksiyalar, fyucherslar | Forex, CFD |
Tajribali treyderlar uchun aniq ta'riflar
Narx kashfiyoti (price discovery) — bozorda adolatli narx qanday aniqlanishi. Birjada bu jarayon ochiq buyurtmalar kitobida kechadi. OTC bozorida narx yirik dilerlar kotirovkalari va ular o'rtasidagi savdodan kelib chiqadi. Brokeringizdagi narx shu kotirovkalarning ko'rinishidir.
Kontragent riski — qarshi tomon o'z majburiyatini bajara olmasligi xavfi. Birjada bu risk kliring tashkilotiga o'tadi. OTC bitimda u to'g'ridan-to'g'ri qarshi tomon bilan qoladi. Shuning uchun brokerning qayerda va kim tomonidan tartibga solinishi muhim.
Bajarilish sifati. OTC bozorida spred, slippage va requote dilerning narx berish uslubiga bog'liq. Birjada narx buyurtmalar kitobidagi likvidlikga bog'liq.
Hajm ko'rsatkichi. Forex platformasidagi "volume" ko'pincha butun bozor hajmi emas, balki narx o'zgarishlari soni (tick volume) yoki brokerning o'z ma'lumotidir.
Bu treyder uchun nimani anglatadi
OTC bozorida savdo qilganda savdoning umumiy xarajati — spred, komissiya va swap — har bir broker shartlariga bog'liq. Aniq summalarni qo'lda taxmin qilmang, kalkulyatorlar bo'limidagi vositalardan o'z ma'lumotlaringiz bilan foydalaning.
Forex va CFD odatda leverage bilan savdo qilinadi. Leverage foydani ham, zararni ham kattalashtiradi: leveraged CFD va forex savdosida pulni tez yo'qotish mumkin. Boshlashdan oldin risklarni boshqarish va nega treyderlar yutqazadi sahifalarini o'qing.
Real yoki demo hisobda sinab ko‘rishga tayyormisiz?
Hamkorlik havolasi · savdo yo‘qotishning yuqori riski bilan bog‘liq
O'zbekistonda tartibga solish haqida
- Valyuta derivativlari qonunda alohida ta'riflangan: Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan.
- Kapital bozori bo'yicha regulyator: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.
- Qonunga ko'ra, qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Mahalliy professional ishtirokchilarni tekshirish uchun manba: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri.
Xorijiy broker bilan ishlash qoidalari haqida batafsil: Qonun va xavfsizlik.
Ko'p so'raladigan savollar
OTC bozor nima?
Bu markaziy birjasiz bozor bo'lib, unda bitimlar ikki tomon o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri tuziladi. Forex va CFD shunday bozorga misoldir.
Forex nega birjada emas?
Valyuta savdosi tarixan banklar o'rtasida rivojlangan va yagona markaziy joyga ega emas. Biroq valyuta fyucherslari birjalarda ham savdo qilinadi.
Qaysi bozor xavfsizroq?
Bozor turi o'zi xavfsizlikni kafolatlamaydi. Birjada kontragent riski kliring orqali kamayadi, OTC bozorida esa u ko'proq brokerga bog'liq. Har ikkisida ham narx riski saqlanadi.
CFD aksiyasini sotib olsam, aksiya egasi bo'lamanmi?
Yo'q. CFD — narx farqi bo'yicha shartnoma. Siz aksiyaga egalik qilmaysiz, faqat narx o'zgarishi bo'yicha hisob-kitob qilasiz. Batafsil: Forex va aksiyalar.
OTC bozorida narx brokerlar orasida nega farq qiladi?
Har bir broker narxni o'z likvidlik manbalaridan oladi va o'z spredini qo'shadi. Shu sababli kotirovkalar bir-biridan biroz farq qilishi mumkin.