Market maker nima: STP va ECN farqi

Qisqacha: broker orderingiz bilan nima qiladi

Platformada "Buy" yoki "Sell" tugmasini bosganingizda order brokerga boradi. Keyin broker uni yo o'zi bajaradi, yo tashqi bozorga uzatadi. Shu yo'l ijro modeli (execution model) deb ataladi.

Asosiy modellar uchta nom bilan yuritiladi:

Market maker: savdoda broker o'zi sizning qarama-qarshi tomoningiz bo'ladi.
STP (Straight Through Processing): broker orderni likvidlik provayderiga uzatadi.
ECN (Electronic Communication Network): order ko'plab ishtirokchilar narx qo'yadigan elektron tarmoqqa tushadi.

Forex va CFD savdosi birjada emas, OTC bozorida o'tadi. Shuning uchun "yagona bozor narxi" yo'q. Har bir broker narxni o'z manbalaridan shakllantiradi. Brokerning o'zi nima ekanini Broker nima sahifasida o'qing.

Market maker nima

Market maker (bozor yaratuvchi) bid va ask narxlarini o'zi e'lon qiladi va orderingizni o'z balansidan bajaradi. Siz sotib olsangiz, broker sotadi. Siz sotsangiz, broker sotib oladi.

Treyder ──order──▶ Broker (market maker)
                     │ narxni o'zi kotirovka qiladi
                     │ savdoning qarama-qarshi tomoni = broker
                     ▼
         Risk broker kitobida qoladi yoki keyin xedjlanadi

Bu modelning xususiyatlari:

Spred ko'pincha qotirilgan yoki yarim qotirilgan bo'ladi. Komissiya odatda spredga kiritiladi.
Order tashqi bozorda qarshi tomon qidirmaydi, shuning uchun tez bajarilishi mumkin.
Narx keskin o'zgarganda broker requote berishi, ya'ni yangi narx taklif qilishi mumkin.

Aniq ta'rif: market maker — o'z hisobidan doimiy ikki tomonlama kotirovka beradigan va mijoz oqimini ichkarida (internalizatsiya) yopadigan kontragent. U ochiq pozitsiyalar yig'indisi (net exposure) bo'yicha riskni ushlab turadi yoki uni bozorda xedjlaydi.

STP broker nima

STP broker orderingizni o'z dilingi orqali o'tkazmaydi, uni avtomatik ravishda bir yoki bir nechta likvidlik provayderiga (bank, yirik market maker, prime broker) uzatadi. Likvidlik provayderlari kimlar ekanini Bozor ishtirokchilari sahifasida o'qing.

Treyder ──order──▶ STP broker ──▶ Agregator
                                  ├──▶ Provayder A
                                  ├──▶ Provayder B
                                  └──▶ Provayder C
             ◀── eng qulay mavjud narx bo'yicha ijro

Xususiyatlari:

Spred odatda suzuvchi: provayderlar narxiga brokerning ustamasi (markup) qo'shiladi.
Broker asosan ustama yoki komissiyadan daromad oladi.
Ijro provayderlar narxiga bog'liq, shuning uchun slippage ikki yo'nalishda ham bo'lishi mumkin.

Aniq ta'rif: STP — orderlar dilerning qo'lda aralashuvisiz, avtomatik ravishda tashqi kontragentlarga yo'naltiriladigan ijro. Provayder orderni qabul qilishdan oldin "last look" huquqidan foydalanib, uni rad etishi mumkin. Bu ham ijro sifatiga ta'sir qiladi.

ECN broker nima

ECN broker sizni ko'plab ishtirokchilar (banklar, fondlar, boshqa brokerlar, treyderlar) o'z bid va ask narxlarini qo'yadigan elektron tarmoqqa ulaydi. Order narxlar kitobiga (order book) tushadi va mos keluvchi qarshi order bilan uchrashadi.

                ┌──────── ECN tarmog'i ────────┐
Treyder ──▶ Broker ──▶ │ Bid-lar  │  Ask-lar  │
                │ (order book, chuqurlik) │
                └─────────────────────────────┘
          Qarshi tomon: tarmoqdagi boshqa ishtirokchi

Xususiyatlari:

Spred tarmoqdagi eng yaxshi bid va ask orasidagi farq. Likvid vaqtda u juda tor, yangiliklar va narx gaplari paytida keng bo'lishi mumkin.
Broker alohida komissiya oladi.
Ba'zan bozor chuqurligi (Depth of Market) ko'rinadi.
Limit order boshqalarga likvidlik beradi, market order esa mavjud likvidlikni oladi.

ECN va STP farqi

Mezon	STP	ECN
Qarshi tomon	Tanlangan likvidlik provayderlari	Tarmoqdagi ko'plab ishtirokchilar
Narx manbai	Provayderlar narxi + ustama	Umumiy order book
Xarajat	Asosan spred ichida	Tor spred + alohida komissiya
Shaffoflik	Chuqurlik odatda ko'rinmaydi	Chuqurlik ko'rinishi mumkin
Rad etish (last look)	Provayderga bog'liq	Tarmoq qoidalariga bog'liq

Amalda bu chegara aniq emas. "ECN" so'zi ko'pincha marketing nomi sifatida, komissiyali va tor spredli hisob turi uchun ishlatiladi. Shuning uchun nomga emas, ijro siyosati hujjatiga qarash kerak.

Manfaatlar to'qnashuvi

Market maker modelida broker sizning qarama-qarshi tomoningiz. Agar u pozitsiyangizni xedjlamasa, sizning zararingiz uning daromadiga, foydangiz esa uning xarajatiga aylanadi. Bu manfaatlar to'qnashuvi (conflict of interest) deb ataladi.

Bu avtomatik ravishda firibgarlik degani emas. Lekin tartibga solinadigan brokerlardan odatda quyidagilar talab qilinadi:

ijro siyosatini e'lon qilish;
narxni manipulyatsiya qilmaslik;
to'qnashuvni oshkor qilish va boshqarish.

STP/ECN modelida broker daromadi savdo hajmiga bog'liq. Bu ham neytral rag'bat emas: broker ko'proq savdo qilinishidan manfaatdor.

A-book, B-book va gibrid model

Bugungi brokerlarning ko'pi "toza" modelda ishlamaydi.

A-book: pozitsiya tashqi provayderga uzatiladi (STP/ECN ga o'xshash).
B-book: pozitsiya ichkarida qoladi, broker riskni o'zi ushlaydi (market maker).
Gibrid: broker mijozlar oqimini risk tizimi yordamida ajratadi. Masalan, katta hajmli yoki doimiy foydali hisoblar A-book'ka, qolganlari B-book'ka yo'naltirilishi mumkin. Ichkarida qolgan pozitsiyalar yig'indisi chegaradan oshsa, uning faqat bir qismi xedjlanadi.

Orderlar oqimi ──▶ Risk tizimi ──┬──▶ A-book (tashqi provayder)
                                 └──▶ B-book (ichki kitob)

Treyder bu taqsimotni platformada ko'rmaydi. Shuning uchun "bizda dilinq stoli yo'q" degan da'vodan ko'ra hujjatlar va regulyator talablari muhimroq.

Spred va slippage uchun nimani anglatadi

Spred: qotirilgan spred oldindan bilinadi, lekin ko'pincha kengroq bo'ladi. Suzuvchi spred odatda torroq, lekin yangiliklar, sessiya ochilishi va dam olish kunlaridan keyingi ochilishda kengayadi.
Slippage: tashqi ijroda order so'ralgan narxdan farqli narxda bajarilishi mumkin. Halol ijroda slippage foydangizga ham, zararingizga ham bo'ladi. Faqat bir tomonlama slippage — tekshirishga arziydigan belgi.
Requote: ko'proq ichki ijroga xos. Broker narxni tasdiqlamay, yangisini taklif qiladi.
Umumiy xarajat: spred, komissiya va swap birgalikda hisoblanadi. Hisob turlarini Savdo umumiy xarajati sahifasi va Kalkulyatorlar yordamida o'zingizning lot hajmingiz bilan solishtiring.

Ijro modeli qanday bo'lmasin, leverage bilan CFD va forex savdosi pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Tor spred zarardan himoya qilmaydi.

Brokerning modelini qanday tekshirish

Ijro siyosati (order execution policy) va mijoz shartnomasini o'qing: qarshi tomon kim, internalizatsiya bormi.
Manfaatlar to'qnashuvi siyosatini toping.
Brokerning qaysi regulyator litsenziyasi ostida ishlashini va u litsenziyani regulyator reestrida tekshiring.
Demo va real hisobda ijro, spred va slippage tarixini (savdo hisobotlarini) solishtiring.

O'zbekistonda: qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Regulyator: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi. Reestr: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri. Ushbu qoidalar xorijiy forex/CFD brokerlariga qanday tatbiq etilishini Tartibga solish va xavfsizlik bo'limida o'qing.

Tez-tez beriladigan savollar

Market maker nima, oddiy qilib aytganda?

Bu sizning orderingizni o'z balansidan bajaradigan, ya'ni savdoda sizning qarama-qarshi tomoningiz bo'ladigan broker.

STP broker nima?

Orderlarni avtomatik ravishda likvidlik provayderlariga uzatadigan va asosan spred ustamasi yoki komissiyadan daromad oladigan broker.

ECN broker nima?

Sizni ko'plab ishtirokchilar narx qo'yadigan elektron tarmoqqa ulaydigan broker. Unda odatda spred tor bo'ladi va alohida komissiya olinadi.

ECN va STP farqi nimada?

STP'da qarshi tomon tanlangan provayderlar bo'ladi. ECN'da qarshi tomon umumiy narxlar kitobidagi ishtirokchilar bo'ladi. Amalda bu nomlar ko'pincha aralashtiriladi.

Market maker yomonmi?

Yo'q, lekin unda manfaatlar to'qnashuvi bor. Muhimi — tartibga solish, shaffof ijro siyosati va narxlarning adolatliligi.

Brokerning A-book yoki B-book ekanini qanday bilaman?

Platformadan bilib bo'lmaydi. Ijro siyosati va manfaatlar to'qnashuvi hujjatlarini o'qing, litsenziyani regulyator reestrida tekshiring.

Market maker, STP va ECN: broker orderingizni qanday bajaradi