Forex bozori ishtirokchilari

Qisqacha: forexda kim savdo qiladi

Forex, ya'ni valyuta ayirboshlash bozori, yagona birja emas. U banklar, kompaniyalar, fondlar va brokerlar o'rtasidagi bitimlar tarmog'idan iborat. Bunday tuzilma OTC (birjadan tashqari) bozor deyiladi. Farqi haqida OTC va birja sahifasida yozilgan. Forexning umumiy ishlash tartibi Forex nima va Forex bozori ishlashi sahifalarida tushuntirilgan.

Ishtirokchilarni hajmi bo'yicha kattadan kichikka qarab joylashtirish mumkin:

• markaziy banklar;
• yirik tijorat banklari (interbank bozor);
• fondlar va boshqa institutsional investorlar;
• import va eksport qiluvchi kompaniyalar;
• brokerlar va likvidlik provayderlari;
• chakana (xususiy) treyderlar.

Markaziy banklar

Markaziy bank davlatning pul-kredit siyosatini yuritadi. Uning maqsadi foyda olish emas. U narxlar barqarorligini saqlash va milliy valyuta kursiga ta'sir qilishni ko'zlaydi.

Markaziy bank bozorga ikki yo'l bilan ta'sir qiladi:

• Foiz stavkasi. Stavka o'zgarsa, valyutaga talab ham o'zgaradi, chunki kapital yuqoriroq daromad bergan joyga oqadi.
• Valyuta intervensiyasi. Bank zaxiradan valyuta sotadi yoki sotib oladi.

O'zbekistonda bu vazifani O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) bajaradi. Stavka bo'yicha qarorlar tartibi rasmiy manbada shunday ko'rsatilgan: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Rasmiy kurslar haqida Markaziy bank kursi sahifasida o'qishingiz mumkin. Stavka qarorlarining kurslarga ta'siri Fundamental tahlil bo'limida ko'rib chiqilgan.

Tijorat banklari va market maker kim

Yirik tijorat banklari forex aylanmasining asosiy qismini tashkil qiladi. Ular o'zaro savdo qiladigan tarmoq interbank bozor deyiladi.

Banklar mijozlar uchun valyuta almashtiradi, o'z balansini boshqaradi va narx kotirovkasini beradi. Kotirovka bergan bank market maker vazifasini bajaradi. Market maker bir vaqtning o'zida sotib olish narxini (bid) va sotish narxini (ask) e'lon qiladi va har ikkala tomonda bitim tuzishga tayyor turadi. Bu narxlar orasidagi farq spred deyiladi. Batafsil ma'lumot Bid va ask narx hamda Spred nima sahifalarida.

"Market maker" so'zi brokerning ishlash modelini bildirish uchun ham qo'llanadi. Bu ma'no Market maker, STP, ECN sahifasida tushuntirilgan.

Kompaniyalar

Import yoki eksport qiluvchi kompaniyalar valyutani tovar va xizmat uchun to'lash yoki tushumni almashtirish maqsadida sotib oladi va sotadi. Ularning asosiy maqsadi kurs tebranishidan himoyalanish, ya'ni xedjlash.

Kompaniya bunday bitimlarni odatda o'z banki orqali tuzadi. Xedjlash uchun ko'pincha valyuta derivativlari ishlatiladi. O'zbekiston qonunchiligida ularga ta'rif berilgan: Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan.

Fondlar va institutsional investorlar

Bu guruhga investitsiya fondlari, pensiya fondlari, sug'urta kompaniyalari va xedj-fondlar kiradi. Ular chet el aksiya va obligatsiyalarini sotib olganda valyuta almashtirishga majbur bo'ladi. Ayrim fondlar esa valyuta kursidagi farqdan daromad olishni ko'zlab spekulyativ savdo qiladi.

Ularning bitimlari hajmi katta. Shuning uchun yirik fond portfelini qayta taqsimlaganda kurs sezilarli o'zgarishi mumkin.

Brokerlar va likvidlik provayderlari

Chakana treyder interbank bozorga to'g'ridan-to'g'ri chiqa olmaydi. Uni bozor bilan broker bog'laydi. Broker narxlarni likvidlik provayderlaridan (banklar va yirik dilerlardan) oladi yoki o'zi kotirovka beradi. Brokerning vazifasi Broker nima sahifasida, likvidlik tushunchasi esa Likvidlik sahifasida tushuntirilgan.

Chakana treyderlar

Chakana treyder o'z pulini savdoga qo'yadigan jismoniy shaxsdir. U odatda valyutani yetkazib berishsiz, CFD shaklida savdo qiladi. Bunda faqat narx o'zgarishidan foyda ko'riladi yoki zarar qilinadi (CFD nima).

Chakana savdoda ko'pincha leverage (kredit yelkasi) ishlatiladi: kichik depozit bilan katta pozitsiya ochiladi (Leverage nima). Leveraged CFD va forex savdosi pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Narx kutilgan tomonga harakatlanmasa, zarar depozitga nisbatan tez o'sadi. Bu haqda Nega treyderlar yutqazadi va Risklarni boshqarish sahifalariga qarang.

Nega chakana treyder bozorni harakatlantirmaydi

• Hajm. Chakana pozitsiyalar bank, fond va markaziy bank bitimlariga nisbatan juda kichik.
• Narx manbai. Treyder narxni o'zi belgilamaydi. U market maker yoki likvidlik provayderi bergan kotirovkani qabul qiladi.
• Bozor tuzilmasi. Chakana orderlar brokerda jamlanadi. Bozorga ular yig'indi hajm sifatida chiqadi yoki umuman chiqmaydi.

Bundan amaliy xulosa kelib chiqadi: kursni katta ishtirokchilarning oqimlari va makroiqtisodiy yangiliklar harakatlantiradi. Chakana treyder bu harakatga ergashadi, uni o'zi boshqarmaydi.

Tajribali treyderlar uchun aniq ta'riflar

Ko'p beriladigan savollar

Forexda kim eng ko'p savdo qiladi?

Aylanmaning asosiy qismini yirik tijorat banklari interbank bozorida tashkil qiladi. Ulardan keyin fondlar va kompaniyalar turadi.

Market maker kim?

Doimiy ravishda sotib olish va sotish narxini e'lon qilib, ikkala tomonda bitim tuzishga tayyor turgan ishtirokchi. Odatda bu bank yoki diler bo'ladi.

Bank va treyderlar o'rtasidagi farq nimada?

Bank kotirovka beradi va katta hajmda savdo qiladi. Chakana treyder broker orqali tayyor narxni qabul qiladi va kichik hajmda savdo qiladi.

Markaziy bank har kuni savdo qiladimi?

Markaziy bankning vazifasi foyda olish emas, pul-kredit siyosatini yuritishdir. U stavka qarorlari va zarur bo'lganda intervensiya orqali ta'sir qiladi.

Chakana treyder kursga ta'sir qila oladimi?

Amalda yo'q. Uning hajmi bozorning umumiy oqimiga nisbatan juda kichik.