Retsessiya indikatorlari: iqtisodiy tanazzul belgilarini o'qish

Retsessiya nima

Retsessiya (iqtisodiy tanazzul) iqtisodiy faollikning keng va uzoq davom etadigan pasayishidir. Bunda ishlab chiqarish, bandlik, daromad va iste'mol birga qisqaradi. Ko'p davlatlarda retsessiyani rasmiy organ yoki mustaqil qo'mita keyinroq, ma'lumotlar yig'ilgandan so'ng e'lon qiladi. Shu sababli treyderlar va tahlilchilar oldindan ogohlantiruvchi ko'rsatkichlarni kuzatadi.

Ingliz tilida bu ko'rsatkichlarni recession indicators deyishadi. Ular uch guruhga bo'linadi:

• Ilg'or (leading) ko'rsatkichlar pasayishdan oldin o'zgaradi. Masalan, yield curve va PMI.
• Bir vaqtda (coincident) o'zgaradiganlar: sanoat ishlab chiqarishi, daromadlar.
• Kechikuvchi (lagging) ko'rsatkichlar: ishsizlik darajasi, ayrim inflyatsiya o'lchovlari.

Umumiy tushunchalar uchun Fundamental tahlil va GDP (YaIM) sahifalarini ko'ring.

Yield curve (daromadlilik egri chizig'i)

Yield curve turli muddatli davlat obligatsiyalarining daromadliligini bitta grafikda ko'rsatadi. Odatda uzoq muddatli obligatsiya qisqa muddatlisidan ko'proq daromad beradi. Investor pulini uzoq vaqtga bergani uchun qo'shimcha haq kutadi.

Inversiya qisqa muddatli daromadlilik uzoq muddatlisidan yuqori bo'lib qolganda yuz beradi. Mexanizm quyidagicha:

• Qisqa muddatli daromadlilik markaziy bankning joriy stavkasiga yaqin turadi.
• Uzoq muddatli daromadlilik kelajakdagi o'sish va stavkalar haqidagi kutilmalarni aks ettiradi.
• Bozor kelajakda stavkalar pasayishini va iqtisodiyot sekinlashishini kutsa, uzoq muddatli daromadlilik tushadi va egri chiziq teskari bo'ladi.

Tarixda AQShda inversiyalar ko'pincha retsessiyadan oldin kuzatilgan. Biroq inversiya bilan retsessiya boshlanishi orasidagi vaqt har safar turlicha bo'lgan. Batafsil: Yield curve va Obligatsiya daromadliligi.

Sahm qoidasi

Sahm qoidasini (Sahm rule) iqtisodchi Klaudiya Sahm taklif qilgan. U AQSh ishsizlik darajasiga asoslanadi. Qoida oxirgi oylardagi ishsizlikning o'rtacha darajasini oldingi yil ichidagi eng past o'rtacha bilan solishtiradi. Farq belgilangan chegaradan oshsa, signal hosil bo'ladi.

Mantiqi oddiy. Ishsizlik sekin emas, sakrab o'sa boshlasa, bu odatda bandlik bozori zaiflashayotganini bildiradi. Aniq hisoblash formulasi va chegara qiymatini rasmiy statistika manbalaridan tekshiring. Ishsizlik ma'lumotlari haqida: Ishsizlik darajasi va NFP hisoboti.

PMI indekslari

PMI (Purchasing Managers' Index) korxonalardagi xarid menejerlari orasida o'tkaziladigan so'rovdir. Ulardan buyurtmalar, ishlab chiqarish, bandlik va zaxiralar o'tgan oyga nisbatan o'sdimi yoki kamaydimi, deb so'raladi.

• Indeks kengayish va qisqarishni ajratuvchi chegaradan yuqori bo'lsa, faollik o'sayotgan hisoblanadi.
• Chegaradan past bo'lsa, faollik qisqarayotgan hisoblanadi.
• Ishlab chiqarish (manufacturing) va xizmatlar (services) PMI alohida e'lon qilinadi.

PMI tez chiqadi, ya'ni oy tugashi bilanoq e'lon qilinadi. Shuning uchun u erta signal beradi. Kamchiligi shundaki, u faqat so'rov bo'lib, kayfiyatni o'lchaydi. Batafsil: PMI indekslari.

Haftalik jobless claims

Jobless claims AQShda ishsizlik nafaqasi uchun berilgan yangi arizalar sonini ko'rsatadi. Ma'lumot har hafta chiqadi, shuning uchun bandlik bozoridagi burilishni oylik hisobotlardan oldin ko'rsatishi mumkin.

Tahlilchilar haftalik shovqinni kamaytirish uchun ko'proq o'rtacha qiymatga qaraydi. Davomiy arizalar (continuing claims) ham kuzatiladi: ular odamlar qancha vaqt ish topa olmayotganini ko'rsatadi. Batafsil: Jobless claims.

Boshqa qo'shimcha belgilar

• Iste'molchi ishonchi va Chakana savdo iste'mol qisqarishini ko'rsatadi.
• Sanoat ishlab chiqarish va Uy-joy ma'lumotlari foiz stavkalariga sezgir tarmoqlarni aks ettiradi.
• Iqtisodiy syurprizlar ma'lumotlar kutilganidan qanchalik farq qilayotganini ko'rsatadi.

Bozorlar odatda qanday javob beradi

Retsessiya xavfi oshganda bozorlarda quyidagi holatlar ko'p kuzatiladi. Bular har safar takrorlanadigan qoida emas:

Bu kayfiyatlar Risk-on va risk-off sahifasida batafsil tushuntirilgan. Ma'lumotlar chiqish sanalarini rasmiy kalendarlardan oling. Ularni qanday o'qish Iqtisodiy kalendar sahifasida yozilgan. Raqamli qiymatlarni faqat rasmiy statistika manbalaridan oling.

Muhim e'lonlar paytida narx keskin harakatlanishi va spred kengayishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosida pul tez yo'qotilishi mumkin. Shuning uchun Risklarni boshqarish sahifasini o'qib chiqing.

Cheklovlar

• Yolg'on signallar. Har qanday ko'rsatkich retsessiyasiz ham signal bergan holatlar bo'lgan.
• Vaqt noaniqligi. Signal bilan tanazzul orasidagi muddat oldindan ma'lum emas.
• Qayta ko'rib chiqish. Ma'lumotlar keyinroq tuzatiladi, ya'ni dastlabki raqam o'zgarishi mumkin.
• Tarkibiy o'zgarishlar. Bandlik bozori, pul siyosati yoki QE va QT eski qonuniyatlarni buzishi mumkin.
• Mamlakatga bog'liqlik. Ko'p qoidalar AQSh ma'lumotlarida sinalgan. Boshqa iqtisodiyotlarda ular boshqacha ishlashi mumkin.

Bitta ko'rsatkichga emas, bir-birini tasdiqlaydigan bir nechta ko'rsatkichlarga qarash maqsadga muvofiq.

O'zbekiston kontekstida

Mahalliy iqtisodiyot va so'm kursi uchun asosiy rasmiy manba O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) hisoblanadi. Rasmiy kurslar va asosiy stavka haqida: O'zbekiston: kurslar va iqtisodiyot va Markaziy bank kursi.

Ko'p beriladigan savollar

Retsessiya belgilari kelajakni aniq aytib beradimi?

Yo'q. Ular faqat ehtimol oshganini ko'rsatadi. Yolg'on signallar va vaqt noaniqligi doim bor.

Eng ishonchli recession indicator qaysi?

Har doim ishlaydigan yagona ko'rsatkich yo'q. Yield curve, Sahm qoidasi, PMI va jobless claims birga kuzatiladi.

Yield curve inversiyasi darhol retsessiya degani emasmi?

Yo'q. Inversiya bilan tanazzul boshlanishi orasidagi vaqt tarixda har safar turlicha bo'lgan.

Ma'lumotlar qachon chiqishini qayerdan bilaman?

Statistika idoralari va markaziy banklarning rasmiy kalendarlaridan. Qo'shimcha ma'lumot: Iqtisodiy kalendar.

Bu ko'rsatkichlar savdo signali bo'la oladimi?

Bu sahifa savdo signali yoki tavsiya bermaydi. Ko'rsatkichlar iqtisodiy fonni tushunishga yordam beradi, xolos. Leverajli savdoda zarar tez yuzaga kelishi mumkin.