IPO nima: qanday o'tkaziladi

IPO nima

IPO (Initial Public Offering, o'zbekcha birinchi ommaviy taklif) bu kompaniya o'z aksiyalarini birinchi marta keng ommaga sotishi va ularni birjada savdoga chiqarishi. IPO'dan oldin aksiyalar asoschilar, xodimlar va xususiy investorlar qo'lida bo'ladi. IPO'dan keyin ularni birja orqali istalgan investor sotib olishi va sotishi mumkin.

Aksiya kompaniya kapitalidagi ulushdir. Asoslar uchun Aksiyalar nima sahifasini o'qing.

IPO'da ikki xil aksiya sotilishi mumkin:

Yangi aksiyalar (birlamchi joylashtirish). Pul kompaniyaga tushadi va rivojlanishga yoki qarzni yopishga ishlatiladi.
Mavjud aksiyalar (ikkilamchi sotuv). Eski egalar o'z ulushini sotadi, pul ularga tushadi, kompaniyaga emas.

Kompaniya taklif hujjatida (prospektda) bu ikki qism nisbatini ko'rsatadi. Bu xaridor uchun muhim: pul kompaniyaga emas, egalarga ketsa, egalar ulushidan chiqayotgan bo'ladi.

IPO jarayoni bosqichma-bosqich

Anderrayterni tanlash. Anderrayter (investitsiya banki yoki broker) emissiyani tayyorlaydi, narxni aniqlashga yordam beradi va aksiyalarni investorlarga taqsimlaydi.
Prospekt tayyorlash. Hujjatda biznes, moliyaviy hisobotlar, xavflar, pulning qayerga ishlatilishi va aksiyadorlar tarkibi yoziladi. Prospekt xaridor uchun asosiy ma'lumot manbai.
Regulyator ko'rigi. Hujjat qimmatli qog'ozlar bozori regulyatoriga topshiriladi.
Roadshow. Kompaniya rahbariyati yirik investorlarga taqdimot o'tkazadi va talabni o'rganadi.
Buyurtmalar yig'ish va narx belgilash. Investorlar buyurtma beradi, yakuniy narx belgilanadi.
Taqsimlash. Aksiyalar buyurtma berganlar o'rtasida taqsimlanadi.
Savdo boshlanishi. Aksiya birjada erkin savdoga chiqadi.

IPO narxi qanday belgilanadi

Asosan uch usul qo'llanadi:

Usul	Qanday ishlaydi	Xaridor uchun ma'nosi
Bookbuilding	Narx diapazoni e'lon qilinadi, buyurtmalar yig'iladi, yakuniy narx talab bo'yicha tanlanadi	Yakuniy narx buyurtma paytida noma'lum bo'lishi mumkin
Qat'iy narx	Narx oldindan belgilanadi	Narx ma'lum, lekin olinadigan aksiyalar soni ma'lum emas
Auksion	Investorlar narx va miqdor taklif qiladi, kesish narxi aniqlanadi	Narx haqiqiy talabga yaqinroq bo'ladi

Ortiqcha obuna (oversubscription) talab taklifdan oshganda yuz beradi. Bunda buyurtmalar qisman bajariladi yoki aksiyalar tanlab taqsimlanadi. Chakana investor so'raganidan kam aksiya olishi odatiy holat.

Greenshoe (barqarorlashtirish opsioni). Anderrayter qo'shimcha aksiyalar sotib, savdoning dastlabki davrida narx tushsa, ularni bozordan qaytarib sotib olishi mumkin. Bu narxni vaqtincha ushlab turadi, lekin pasayishdan kafolat bermaydi.

Narx odatda kompaniyaning baholanishiga tayanadi. Uni tushunish uchun P/E, P/B, EPS, ROE va Moliyaviy hisobotlar sahifalariga qarang.

Lock-up nima

Lock-up IPO'dan oldin aksiya egasi bo'lgan shaxslar (asoschilar, xodimlar, fondlar) o'z aksiyalarini ma'lum muddat sotmaslik majburiyatidir. Muddat va shartlar prospektda yoziladi.

Lock-up muddati tugashi bozorda sotuvchilar ko'payishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun investorlar bu sanani prospektdan oldindan topib qo'yadi. Lock-up tugaganda narx albatta tushadi, degan qoida yo'q, lekin bosim ehtimoli hisobga olinadi.

Chakana xaridor uchun xavflar

Kuchli tebranish. Savdoning dastlabki kunlarida narx ikki tomonga ham keskin o'zgarishi mumkin.
Qisqa tarix. Ommaviy kompaniya sifatidagi hisobotlar tarixi kam, tahlil qilish qiyinroq.
Ma'lumot nosimmetriyasi. Ichki egalar va anderrayter kompaniyani chakana xaridordan yaxshiroq biladi.
Qisman taqsimlash. So'ralgan hajm to'liq berilmasligi, pul esa ma'lum vaqt bloklanib turishi mumkin.
Lock-up tugashi. Oldingi egalar sotishni boshlashi narxga bosim beradi.
Ulush suyulishi. Keyingi emissiyalar mavjud aksiyadorlar ulushini kamaytiradi. Batafsil: Split va rights issue.
Valyuta xavfi. Xorijiy IPO'da aksiya narxi bilan birga valyuta kursi ham natijaga ta'sir qiladi.
Konsentratsiya. Pulning katta qismini bitta yangi aksiyaga qo'yish portfel xavfini oshiradi. Qarang: Diversifikatsiya va Xavfga bardoshlilik.

IPO aksiyalari foyda kafolatini bermaydi. Investor kiritgan pulining bir qismini yoki hammasini yo'qotishi mumkin. Aksiya narxiga asoslangan CFD kabi leverajli vositalarda zarar yanada tez yuzaga kelishi mumkin.

O'zbekistonda IPO da qatnashish: huquqiy tomoni

«Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Hozirgi nazorat organi: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.

Qonunga ko'ra, qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Shu sababli IPO'ga buyurtmani faqat litsenziyaga ega vositachi orqali berish kerak. Vositachining litsenziyasini NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri orqali tekshirish mumkin.

Xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlar uchun alohida tartib bor: kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi. Xorijiy IPO'da qatnashishdan oldin amaldagi tartibni vositachingizdan va rasmiy manbalardan aniqlang.

Soliq bo'yicha: Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Stavka va deklaratsiya tartibini soliq organidan yoki maslahatchidan tekshiring. Umumiy qoidalar: Qonun va xavfsizlik, Tartibga solish va xavfsizlik.

Prospektni o'qishda nimaga e'tibor berish kerak

Pul kompaniyaga tushadimi yoki egalarga ketadimi.
Daromad, zarar va qarz dinamikasi.
"Xavf omillari" bo'limi.
Lock-up muddati va uning kimlarga tegishli ekani.
Boshqaruv va ovoz huquqi tuzilmasi (turli toifadagi aksiyalar).
Dividend siyosati. Qarang: Dividendlar.

Atamalar uchun Treyding lug'ati sahifasidan foydalaning.

Tez-tez beriladigan savollar

IPO nima, qisqacha?

Kompaniya aksiyalarini birinchi marta ommaga sotishi va ularni birjada savdoga chiqarishi.

IPO aksiyalari savdoning birinchi kuni albatta qimmatlashadimi?

Yo'q. Narx IPO narxidan yuqori ham, past ham ochilishi mumkin.

Lock-up xaridorni cheklaydimi?

Odatda yo'q. Lock-up IPO'dan oldingi egalarga tegishli. Aniq shartlar prospektda yoziladi.

Nega so'raganimdan kam aksiya berildi?

Talab taklifdan oshganda buyurtmalar qisman bajariladi.

IPO'da qatnashish uchun nima kerak?

Litsenziyaga ega vositachida hisob ochish, prospektni o'qish va buyurtma berish kerak. Vositachining litsenziyasini regulyator reestri orqali tekshiring.

Bu sahifa IPO'da qatnashishni tavsiya qiladimi?

Yo'q. Sahifa faqat mexanizm va xavflarni tushuntiradi. Qaror va uning oqibatlari investorning o'ziga tegishli.

IPO nima va u qanday o'tkaziladi