Valyuta kursi rejimlari: floating, peg, koridor va dollarlashuv

Valyuta kursi rejimi nima

Valyuta kursi rejimi – davlat va markaziy bank milliy valyuta kursini qanday belgilashi yoki qanchalik erkin qo'yib berishi. U kursning qanchalik tez va qanchalik keskin o'zgarishini belgilaydi. Shuning uchun treyder valyuta juftligini tahlil qilishdan oldin rejimni bilishi kerak.

Rejimlar oddiydan qattiqqa qarab tartiblanadi:

Erkin floating kurs

Floating kurs (suzuvchi kurs) – kursni talab va taklif belgilaydi. Markaziy bank kursni maqsad qilib olmaydi. U inflyatsiya va foiz stavkasi bilan ishlaydi.

Misollar: AQSh dollari, yevro, Britaniya funti, Avstraliya dollari. Yaponiya iyenasi ham asosan floating hisoblanadi. Yaponiya rasmiylari esa keskin harakatlarda bozorga aralashgan holatlar bo'lgan. Batafsil: Valyuta interventsiyasi.

Bozor reaksiyasi: bunday valyutalarda kurs makroma'lumotlarga tez reaksiya beradi. Bunga markaziy bank qarorlari, CPI indeksi, NFP hisoboti kabi ma'lumotlar kiradi. Kutilgan va haqiqiy natija orasidagi farq qanchalik katta bo'lsa, harakat ham shunchalik kuchli bo'ladi. Mexanizm haqida: Foiz stavkalari va Markaziy banklar va valyuta.

Boshqariladigan floating

Kursni bozor belgilaydi, lekin markaziy bank keskin tebranishlarni yumshatadi. Buning uchun u valyuta sotadi yoki sotib oladi, ba'zan og'zaki signal beradi. Rasmiy maqsadli kurs odatda e'lon qilinmaydi.

Misol: Xitoy yuani. PBoC (Xitoy) har kuni markaziy paritet (fixing) e'lon qiladi. Bozordagi kurs shu paritet atrofidagi ruxsat etilgan oraliqda harakatlanadi. Ko'plab rivojlanayotgan mamlakatlar valyutalari ham shu toifaga kiradi.

Bozor reaksiyasi: kurs uzoq vaqt tinch turishi mumkin. Keyin markaziy bank intervensiyani to'xtatsa yoki fixingni o'zgartirsa, keskin siljish bo'ladi. Shuning uchun bunday valyutalarda markaziy bank bayonotlari ham, statistik ma'lumotlar ham kuzatiladi.

Crawling peg va valyuta koridori

Crawling peg (sudraluvchi bog'lanish) – kurs boshqa valyutaga yoki valyuta savatiga bog'langan. Lekin bog'lanish nuqtasi oldindan e'lon qilingan qoida bo'yicha asta-sekin siljitiladi. Odatda bu milliy inflyatsiya va hamkor mamlakatlar inflyatsiyasi orasidagi farqni hisobga olish uchun qilinadi.

Valyuta koridori (band) – kurs markaziy paritet atrofidagi yuqori va pastki chegara ichida erkin harakatlanadi. Kurs chegaraga yetganda markaziy bank aralashadi. Koridor qat'iy bo'lishi ham, vaqt o'tishi bilan siljishi ham mumkin (crawling band).

Misollar:

• Daniya kronasi yevroga nisbatan ERM II mexanizmi doirasida tor koridorda ushlab turiladi.
• Ayrim mamlakatlar valyutani savatga nisbatan sudraluvchi koridorda boshqaradi. Botsvana pulasi shunga misol.

Bozor reaksiyasi: koridor ichida volatillik odatda past bo'ladi. Asosiy risk – koridor chegarasi qayta ko'rib chiqiladigan yoki bekor qilinadigan payt. Bunda kurs bir kunda katta masofaga sakrashi mumkin.

Qattiq peg

Peg nima? Peg – milliy valyutaning boshqa valyutaga belgilangan kursda bog'lanishi. Qattiq pegda markaziy bank shu kursni zaxiralari va foiz siyosati orqali himoya qiladi. Ko'pincha pul siyosati bog'langan valyuta mamlakatining siyosatiga ergashadi.

Misollar: Saudiya Arabistoni riyoli va BAA dirhami AQSh dollariga bog'langan. Ularning foiz stavkalari odatda Fed qarorlaridan keyin o'zgaradi. Batafsil: Fed (AQSh), FOMC yig'ilishlari.

Bozor reaksiyasi: normal sharoitda kurs deyarli harakatlanmaydi. Bosim zaxiralar kamayishi, forvard bozoridagi farq yoki xabarlar orqali ko'rinadi. Peg buzilsa, harakat keskin va bir tomonlama bo'ladi.

Tarixiy misol: SNB (Shveytsariya) bir vaqtlar EUR/CHF uchun minimal kursni ushlab turgan. Keyin undan kutilmaganda voz kechgan. O'sha kuni frank qisqa vaqtda keskin mustahkamlangan, likvidlik yo'qolgan va ko'plab stop-buyruqlar e'lon qilingan narxdan ancha uzoqda bajarilgan.

Valyuta kengashi

Valyuta kengashi (currency board) – pegning eng qattiq shakli. Muomaladagi milliy pul to'liq yoki deyarli to'liq zaxira valyuta bilan ta'minlanadi. Kurs qonun yoki rasmiy qoida bilan mustahkamlanadi. Markaziy bank qarz berish va pul chop etish bo'yicha cheklangan.

Misol: Gonkong dollari AQSh dollariga bog'langan tizimda ishlaydi. Gonkong pul organi kurs e'lon qilingan tor oraliq chegarasiga yetganda valyuta sotib oladi yoki sotadi.

Bozor reaksiyasi: kurs barqaror, ammo mahalliy foiz stavkalari va likvidlik tashqi oqimlarga bog'liq bo'lib qoladi. Bosim kursda emas, pul bozori stavkalarida ko'rinadi.

Dollarlashuv

Dollarlashuv – mamlakat milliy valyutadan voz kechib, boshqa valyutani rasmiy pul sifatida ishlatadi. Odatda bu AQSh dollari bo'ladi. Misollar: Ekvador, Panama, Salvador.

Bunda mustaqil foiz siyosati va kurs vositasi yo'q. Tashqi shoklar narxlar, ish bilan bandlik va davlat qarzi orqali o'tadi. Shuning uchun bunday mamlakatlarda Suveren reytinglar va Fiskal siyosat muhimroq bo'ladi.

Qisman dollarlashuv ham bor. Milliy valyuta rasmiy bo'lsa ham, aholi omonat va yirik xaridlarda xorijiy valyutadan keng foydalanadi. Bu markaziy bank siyosatining ta'sirini zaiflashtiradi.

O'zbekiston va rasmiy kurs

O'zbekistonda rasmiy kurslarni O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lon qiladi. Rejimning joriy rasmiy tavsifini CBU materiallaridan tekshiring. Kunlik kurs bo'yicha tushuntirish Markaziy bank kursi sahifasida.

Ma'lumot manbalari:

• Kurslar: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar).
• Stavka va qarorlar jadvali: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Qaror sanalarini shu rasmiy jadvaldan oling.

Kursga Kapital nazorati, To'lov balansi va Inflyatsiya ham ta'sir qiladi.

Treyder uchun amaliy xulosalar

• Rejim volatillik turini belgilaydi. Floating valyutada harakat doimiy bo'ladi. Pegda esa uzoq tinchlikdan keyin keskin sakrash bo'lishi mumkin.
• Peg yoki koridor bekor qilinganda gap bo'ladi: narx oraliq darajalarni o'tkazib yuboradi. Stop-buyruq e'lon qilingan narxda bajarilishi kafolatlanmaydi.
• Markaziy bank qarorlari sanalarini faqat rasmiy kalendarlardan oling. Qarang: Iqtisodiy kalendar.
• Kurs ma'lumotlarini rasmiy manbalardan oling, ikkinchi qo'l jadvallarga tayanmang.

Leverajli CFD va forex savdosida bunday keskin harakatlar mablag'ni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Risk haqida: Risklarni boshqarish.

Tez-tez beriladigan savollar

Floating kurs va peg o'rtasidagi asosiy farq nima?

Floating kursni bozor belgilaydi. Pegda kurs markaziy bank tomonidan boshqa valyutaga bog'lanadi va himoya qilinadi.

Valyuta koridori crawling pegdan nimasi bilan farq qiladi?

Koridor – kurs harakatlanadigan oraliq. Crawling peg – bog'lanish nuqtasini qoida bo'yicha asta siljitish. Ular birga ham qo'llanishi mumkin.

Valyuta kengashi oddiy pegdan qattiqroqmi?

Ha. Unda pul massasi zaxiraga bog'langan va kurs rasmiy qoida bilan mustahkamlangan. Markaziy bankning erkinligi kamroq.

Dollarlashgan mamlakatda kurs riski bormi?

Milliy valyuta bo'lmagani uchun ichki kurs riski yo'q. Lekin tashqi shoklar iqtisodiyotga boshqa yo'llar bilan, masalan narxlar va qarz orqali o'tadi.

O'zbekistonning rasmiy kursini qayerdan olish mumkin?

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) rasmiy sahifasi va ochiq ma'lumot oqimidan. Tafsilotlar yuqoridagi bo'limda keltirilgan.

Peg bekor bo'lishini oldindan aytib bo'ladimi?

Yo'q, bu sahifa prognoz bermaydi. Zaxiralar va rasmiy bayonotlarni kuzatish mumkin, lekin qaror vaqti odatda kutilmagan bo'ladi.