Suveren kredit reytinglari

Suveren kredit reytingi nima

Suveren kredit reytingi (inglizcha credit rating) davlatning qarzini o'z vaqtida va to'liq qaytarish qobiliyatiga reyting agentligi bergan baho. Boshqacha aytganda, bu davlat reytingi, ya'ni hukumat chiqargan obligatsiyalar bo'yicha defolt xavfi haqidagi fikr.

Reyting kafolat ham, sotib olish yoki sotish tavsiyasi ham emas. U agentlikning ochiq ma'lumotlar va o'z metodologiyasi asosidagi xulosasi xolos.

Asosiy agentliklar: Moody's, Fitch, S&P

Xalqaro bozorda eng ko'p kuzatiladigan agentliklar Moody's, Fitch Ratings va S&P Global Ratings. Ular xususiyatlari bilan farq qiladi:

Agentliklar xorijiy valyutadagi va milliy valyutadagi qarz uchun alohida reyting berishi mumkin. Har bir agentlikning aniq ta'riflarini uning rasmiy saytidagi metodologiya hujjatidan o'qing.

Investitsion daraja va spekulyativ daraja

Shkala ikki katta guruhga bo'linadi:

• Investitsion daraja (investment grade) — S&P va Fitch'da BBB- va undan yuqori, Moody's'da Baa guruhi va undan yuqori.
• Spekulyativ daraja (high yield, "junk") — undan past reytinglar.

Bu chegara amaliy jihatdan muhim. Ko'p fondlar va institutsional investorlarning qoidalari faqat investitsion darajadagi obligatsiyalarni saqlashga ruxsat beradi. Shu sabab davlat bu chegaradan pastga tushsa, majburiy sotuvlar yuzaga kelishi mumkin. Yuqoriga chiqsa, investorlar doirasi kengayadi.

Prognoz va kuzatuv ro'yxati

Reyting bilan birga prognoz (outlook) ham e'lon qilinadi:

• ijobiy (positive) — o'rta muddatda oshirilishi mumkin;
• barqaror (stable) — o'zgarish kutilmaydi;
• salbiy (negative) — o'rta muddatda pasaytirilishi mumkin.

Kuzatuv ro'yxati (watch, review) prognozdan tezroq qaror kutilayotganini bildiradi. Bozor ko'pincha reytingning o'ziga emas, prognoz o'zgarishiga javob beradi, chunki u keyingi qadam haqida signal beradi.

Agentliklar nimaga qaraydi

Suveren reyting metodologiyalarida odatda quyidagi omillar ko'rib chiqiladi:

• iqtisodiy o'sish, daromad darajasi va iqtisodiyotning diversifikatsiyasi;
• davlat qarzi, byudjet taqchilligi va fiskal siyosat;
• tashqi pozitsiya: to'lov balansi, valyuta zaxiralari, tashqi qarz;
• pul-kredit siyosati, inflyatsiya va valyuta kursi rejimi;
• institutlar sifati, boshqaruv va geosiyosiy xavflar.

Sanalar: reyting kalendarlari

Katta agentliklar suveren reytinglarni ko'rib chiqish sanalarini oldindan e'lon qilingan kalendar bo'yicha belgilaydi. Qarorlar ko'pincha mahalliy bozorlar yopiq paytda, masalan, hafta oxirida e'lon qilinadi. Bozorlar ochilganda reaksiya gap (narx uzilishi) shaklida ko'rinishi mumkin.

Sanalarni faqat agentlikning rasmiy saytidagi kalendardan oling. Kalendar o'zgarishi mumkin. Qarorni ham sana belgilanmagan, navbatdan tashqari tartibda e'lon qilish mumkin. Umumiy voqealar jadvali uchun iqtisodiy kalendarni o'qish sahifasiga qarang.

Bozorlar odatda qanday javob beradi

Reyting o'zgarishining ta'siri ko'pincha kutilganidan kichik bo'ladi. Agentliklar odatda bozor allaqachon ko'rgan ma'lumotlarni rasmiylashtiradi. Shunga qaramay, tipik yo'nalishlar bor:

• Davlat obligatsiyalari. Pasaytirish odatda daromadlilikni oshiradi va boshqa davlatlarga nisbatan spredni kengaytiradi. Oshirish buning teskarisini beradi.
• Valyuta. Kutilmagan pasaytirish milliy valyutaga bosim berishi mumkin. Ta'sir kapital harakati qanchalik erkinligiga ham bog'liq, batafsil kapital nazorati sahifasida.
• Aksiya indekslari va banklar. Banklar reytingi ko'pincha davlat reytingiga bog'liq, shuning uchun moliya sektori sezgirroq bo'ladi.
• Kutilmaganlik darajasi. Bozorni ko'proq "syurpriz" harakatlantiradi: prognozsiz to'g'ridan-to'g'ri o'zgarish, bir necha pog'onaga o'zgarish yoki investitsion daraja chegarasini kesib o'tish.
• Global kayfiyat. Yirik iqtisodiyot reytingi pasaytirilganda risk-off kayfiyati va safe-haven aktivlarga talab kuchayishi mumkin.

Bular qoida emas, kuzatilgan tendensiyalar. Har bir holatda reaksiya boshqacha bo'lishi mumkin.

O'zbekiston uchun manbalar

O'zbekistonning joriy reytingi va prognozini faqat Moody's, Fitch va S&P rasmiy saytlaridagi press-relizlardan tekshiring. Bu sahifada reyting qiymatlari keltirilmaydi.

Mahalliy ko'rsatkichlar uchun asosiy manba — O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz). Pul-kredit siyosati haqida: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Rasmiy kurslar: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar). Kontekst uchun O'zbekiston: kurslar va iqtisodiyot sahifasiga qarang.

Risk haqida

Reyting yangiliklari atrofida narx keskin o'zgarishi va gap bo'lishi mumkin. Leverajli CFD va forex savdosida bu yo'qotishlarni tezlashtiradi: depozit qisqa vaqt ichida yo'qolishi mumkin. Batafsil ma'lumot risklarni boshqarish sahifasida.

Ko'p beriladigan savollar

Suveren kredit reytingi kim tomonidan beriladi?

Mustaqil reyting agentliklari tomonidan. Eng ko'p kuzatiladiganlari Moody's, Fitch va S&P.

Reyting pasaysa, valyuta albatta tushadimi?

Yo'q. Pasaytirish bozorda oldindan aks etgan bo'lishi mumkin. Reaksiya kutilmaganlik darajasi va kapital harakati qoidalariga bog'liq.

Prognoz bilan reyting o'rtasidagi farq nima?

Reyting joriy bahoni bildiradi. Prognoz esa o'rta muddatda baho qaysi tomonga o'zgarishi mumkinligini ko'rsatadi.

Reyting qarorlari qachon e'lon qilinadi?

Agentliklar e'lon qilgan kalendar bo'yicha, ba'zan navbatdan tashqari ham. Sanani agentlikning rasmiy saytidan tekshiring.

Atamalarni qayerdan o'rgansam bo'ladi?

Treyding lug'ati va fundamental tahlil bo'limlarida.