Kripto firibgarlik nima
Kripto firibgarlik (inglizcha crypto scam) — kriptovalyuta, hamyon yoki "yangi loyiha" bahonasida odamdan pul yoki aktivni aldab olish. Blokcheyndagi o'tkazmani odatda bekor qilib bo'lmaydi. Shuning uchun kripto aldovda yo'qolgan mablag'ni qaytarish oddiy bank to'lovidagiga qaraganda ancha qiyin.
Ko'p sxemalar bir xil tamoyilga tayanadi. Firibgar ishonch hosil qiladi, shoshiltiradi va sizdan o'zi bajarishi kerak bo'lgan amalni (o'tkazma, imzo, parolni kiritish) siz orqali bajartiradi. Umumiy belgilar haqida Firibgarlik belgilari sahifasida batafsil yozilgan.
Soxta kripto birjalar va ilovalar
Soxta birja haqiqiy savdo maydonchasiga o'xshab ko'rinadi: grafiklar, balans, "daromad" ko'rsatkichlari bor. Aslida bu raqamlarni sayt egasi o'zi chizadi. Pul kiritish oson, yechib olishda esa to'siqlar paydo bo'ladi: "soliq to'lang", "hisobni faollashtirish to'lovi", "sug'urta badali".
Belgilari:
- birja haqida havola Telegram, tanishuv ilovasi yoki notanish odam orqali kelgan;
- ilova rasmiy do'konda yo'q, faylni to'g'ridan-to'g'ri o'rnatish so'raladi;
- domen nomi taniqli birjaga juda o'xshash, lekin bitta harfi farq qiladi;
- yechib olish uchun avval yana pul kiritish talab qilinadi.
Ilovani faqat rasmiy do'konlardan yoki xizmatning rasmiy saytidan oling. Soxta saytlar va ilovalarni ajratish haqida: Soxta saytlar va ilovalar.
Rug pull: soxta kripto loyiha
Rug pull — loyiha jamoasi token chiqaradi, uni reklama qiladi, investorlar pul kiritgandan keyin likvidlikni olib chiqib ketadi yoki tokenni sotish imkonini yopib qo'yadi. Token narxi amalda nolga tushadi.
Soxta kripto loyiha ko'pincha quyidagilar bilan ajralib turadi:
- jamoa anonim, real faoliyat yoki mahsulot yo'q;
- va'dalar katta, hujjat (whitepaper) esa umumiy so'zlardan iborat;
- smart-kontraktda egasi tokenlarni cheksiz chiqarishi yoki sotishni bloklashi mumkin;
- likvidlik qulflanmagan yoki qulflash muddati noaniq;
- "hozir kirmasangiz kech qolasiz" kabi shoshiltirish.
Bu belgilar loyiha albatta firibgar ekanini isbotlamaydi. Lekin ular xavf yuqori ekanini ko'rsatadi. Daromad kafolati haqida: Kafolatlangan daromad.
Airdrop fishing
Airdrop — loyihaning foydalanuvchilarga bepul token tarqatishi. Firibgarlar buni niqob qilib ishlatadi. Hamyoningizga noma'lum token tushadi yoki "siz airdrop yutdingiz" degan xabar keladi. Uni "olish" uchun saytga kirib, hamyonni ulash so'raladi.
Bunday saytlar ikki usulda ishlaydi:
- Seed phrase so'raydi. Seed phrase (tiklash so'zlari) — hamyonning to'liq kaliti. Uni bilgan odam hamyondagi hamma narsani olib ketadi. Hech bir rasmiy xizmat seed phrase so'ramaydi.
- Imzo so'raydi. Zararsiz ko'rinadigan imzo aslida aktivlaringizni boshqarishga ruxsat berishi mumkin (keyingi bo'lim).
Noma'lum tokenni sotishga yoki u bilan ishlashga urinmang. Fishing havolalarini tanish haqida: Fishing va soxta sahifalar.
Approval exploit: ruxsat orqali o'g'irlik
Ko'p blokcheynlarda tokenni smart-kontrakt orqali ishlatish uchun avval unga ruxsat (approval) beriladi. Ruxsat cheklanmagan miqdorga berilgan bo'lsa, kontrakt egasi keyinroq tokenlaringizni o'zi ko'chira oladi. Buning uchun sizdan yana imzo kerak bo'lmaydi.
Himoya choralari:
- imzolashdan oldin hamyon oynasida nima so'ralayotganini o'qing: "approve", "permit", "setApprovalForAll" kabi so'zlar ruxsat berishni bildiradi;
- cheksiz ruxsat o'rniga aniq miqdor belgilang, agar hamyon buni qo'llasa;
- vaqti-vaqti bilan berilgan ruxsatlarni tekshirib, keraksizlarini bekor qiling;
- katta mablag'ni kundalik ishlatiladigan hamyonda saqlamang.
Boshqa keng tarqalgan kripto aldovlar
| Sxema | Qanday ishlaydi | Batafsil |
|---|---|---|
| Pig butchering | Uzoq yozishmalar orqali ishonch, keyin soxta platformaga pul kiritish | Pig butchering aldovi |
| Piramida | Eski ishtirokchilarga yangilarning puli to'lanadi | Ponzi va piramidalar |
| Soxta signal guruhlari | "Aniq signal" va "menejer" xizmatlari | Soxta signal guruhlari |
| Pulni qaytarish aldovi | Aldanganlarga "pulni qaytaramiz" deb yana pul so'raladi | Pulni qaytarish aldovi |
| Hisobni boshqarish | Boshqa odamga hisob yoki hamyon kirishini berish | Menejer va boshqaruv xavfi |
Regulator va reestrni tekshirish
O'zbekistonda kripto-aktivlar sohasini tartibga soluvchi organ: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.
Qimmatli qog'ozlar bozoridagi professional faoliyat uchun litsenziya talab qilinadi: qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Bu bozor ishtirokchilari haqida ma'lumot rasmiy manbada joylashgan: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri. Reestr va litsenziyalar holati o'zgarib turadi. Shuning uchun xizmatni regulyatorning rasmiy saytida o'zingiz tekshiring, ijtimoiy tarmoqdagi skrinshotlarga ishonmang.
Biz biror aniq kompaniyani rasmiy manbasiz firibgar deb atamaymiz. Xizmat reestrda topilmasa, bu xavf belgisi. Lekin aniq xulosani faqat vakolatli organ beradi. Tekshirish tartibi: Brokerni tekshirish va Tartibga solish va xavfsizlik.
Agar aldangan bo'lsangiz
- Firibgarga boshqa pul o'tkazmang, "qaytarish to'lovi" so'ralsa ham.
- Hamyon buzilgan bo'lsa, qolgan aktivlarni yangi, toza hamyonga o'tkazing va berilgan ruxsatlarni bekor qiling.
- Dalillarni saqlang: o'tkazma identifikatorlari (tx hash), hamyon manzillari, yozishmalar, sayt manzili.
- Bank kartasi orqali to'lagan bo'lsangiz, bankingizga darhol murojaat qiling.
- Huquqni muhofaza qiluvchi organlarga va tegishli regulyatorga xabar bering: Firibgarlik haqida xabar.
Hisoblaringizni qo'shimcha tasdiqlash bilan himoyalang: Ikki bosqichli himoya.
Kripto va leverajli savdo xavfi
Firibgarlik bo'lmagan taqdirda ham kriptovalyuta narxi keskin o'zgaradi. Leverajli kripto CFD savdosida esa zarar tez yuz beradi va kiritilgan mablag'ning hammasini yo'qotish mumkin. Bu vositaning ishlash tartibi haqida: Kripto CFD va Risklarni boshqarish.
Tez-tez beriladigan savollar
Kripto firibgarlikda yo'qolgan pulni qaytarish mumkinmi?
Blokcheyndagi o'tkazmani odatda bekor qilib bo'lmaydi. Ba'zan birjalar firibgar hisobini muzlatishi mumkin, shuning uchun tez xabar berish muhim. "Pulni qaytaramiz" deb pul so'raganlar ko'pincha o'zlari firibgar bo'lib chiqadi.
Hamyonimga noma'lum token tushdi. Nima qilish kerak?
Unga tegmang, sotishga urinmang va u ko'rsatgan saytga kirmang. Bu ko'pincha airdrop fishing usuli.
Seed phrase'ni qo'llab-quvvatlash xizmatiga berish mumkinmi?
Yo'q. Seed phrase so'ragan har qanday "xizmat" hamyoningizni egallab olishga urinayotgan bo'ladi.
Loyiha soxta ekanini qanday bilaman?
Anonim jamoa, kafolatlangan daromad va shoshiltirish — jiddiy xavf belgilari. Xizmatning maqomini regulyatorning rasmiy manbasida tekshiring.
Kripto aldov haqida qayerga xabar beraman?
Huquqni muhofaza qiluvchi organlarga va tegishli regulyatorga. Tartibi Firibgarlik haqida xabar sahifasida yozilgan.