Bozor pufagi (asset bubble) nima

Qisqa ta'rif

Bozor pufagi (inglizcha asset bubble, qisqasi bubble) bu aktiv narxining uning fundamental qiymatidan ancha yuqori bo'lib ketishi. Bunday o'sishga aktivning real daromadi emas, asosan spekulyatsiya, ya'ni keyin qimmatroqqa sotish umidi sabab bo'ladi.

Pufak aksiya, ko'chmas mulk, xomashyo yoki kripto aktivlarda paydo bo'lishi mumkin. Odatda u keskin tushish bilan tugaydi. Bu tushish "pufak yorilishi" deb ataladi.

Rasmiy ta'rif

Moliya nazariyasida aktivning fundamental qiymati undan kutiladigan pul oqimlarining (foyda, dividend, ijara, kupon) joriy qiymati hisoblanadi. Pufak deganda narxning shu qiymatdan uzoq vaqt va sezilarli darajada yuqori turishi tushuniladi.

Ikki asosiy izoh bor:

• "Greater fool" nazariyasi. Xaridor aktiv qimmat ekanini biladi, lekin uni yana ham qimmatroqqa oladigan odam topilishiga ishonadi.
• Ratsional pufak. Har bir ishtirokchi o'z nuqtai nazaridan mantiqiy harakat qiladi, ammo bozor umuman fundamental qiymatdan uzoqlashadi.

Kindleberger va Minsky ta'rifiga ko'ra pufak quyidagi bosqichlardan o'tadi:

1. Yangi texnologiya yoki arzon kredit kabi turtki.
2. Narx o'sishi.
3. Eyforiya.
4. Foydani olish.
5. Vahima.

Faraziy misol

Faraz qilaylik, bir kompaniyaning foydasi bir necha yil davomida deyarli o'zgarmagan. Shu vaqt ichida uning aksiyasi bir necha barobar qimmatlashgan.

Yangiliklarda "yangi davr boshlandi" degan gaplar ko'payadi. Yangi xaridorlar narx oshayotgani uchungina kirib keladi, ko'pchilik kredit yoki leverage (qarz mablag') bilan savdo qiladi. Narxning foydaga nisbati tarixiy o'rtachadan ancha uzoqlashadi.

Keyin kichik bir salbiy xabar chiqadi. Sotuvchilar xaridorlardan ko'payadi, narx tez va chuqur tushadi. Leverage bilan pozitsiya ochganlar margin call va stop-out tufayli majburan yopiladi. Bu esa tushishni yanada tezlashtiradi.

Foiz o'zgarishini hisoblash uchun kalkulyatorlar sahifasidan foydalanishingiz mumkin.

Leverage bilan CFD va forex savdosida bunday harakatlar mablag'ni juda tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Batafsil ma'lumot risklarni boshqarish sahifasida.

Atama qayerda uchraydi

• Yangiliklarda: "texnologiya pufagi", "uy-joy pufagi", "kripto pufak" kabi sarlavhalarda.
• Tahliliy hisobotlarda: baholash ko'rsatkichlari (narx/foyda, narx/balans qiymati) tarixiy darajadan uzoqlashganda.
• Platformalarda: MetaTrader kabi terminallarda "pufak" degan indikator yo'q. Treyderlar uni grafikda parabolik o'sish va hajm oshishi orqali ko'radi. Grafikni o'qish haqida texnik tahlil sahifasida yozilgan.

Chegaraviy holatlar

• Pufakni oldindan aniq aniqlab bo'lmaydi. Ko'pincha u yorilgandan keyingina tan olinadi.
• Yuqori baho har doim pufak degani emas. U kelajakdagi o'sish kutilishini aks ettirishi mumkin.
• Oltin yoki kripto kabi pul oqimi bermaydigan aktivlarda fundamental qiymatni hisoblash qiyinroq. Shuning uchun ularda pufak haqidagi baholar ko'proq bahsli bo'ladi.
• Har bir keskin tushish pufak yorilishi emas. U oddiy bozor korreksiyasi bo'lishi ham mumkin.

Bog'liq atamalar

• Bull market va All-time high
• Hot money va Buy the rumour, sell the fact
• Capitulation, Dead cat bounce, Flash crash
• Moliyaviy yuqumlanish, Fat tails, tail risk
• Contrarian investitsiya, Treyding psixologiyasi
• Fundamental tahlil, Treyding lug'ati

Ko'p beriladigan savollar

Bubble nima, oddiy qilib aytganda?

Bu aktiv narxi real qiymatiga emas, odamlarning kelajakda yana qimmatroq sotish umidiga tayanib oshib ketgan holat.

Moliyaviy pufak va korreksiya farqi nimada?

Korreksiya bu o'sishdan keyingi nisbatan cheklangan pasayish. Pufak yorilishi esa fundamental qiymatdan uzoqlashgan narxning keskin va chuqur qaytishi.

Pufakni indikator bilan aniqlash mumkinmi?

Bunday aniq indikator yo'q. Baholash ko'rsatkichlari va grafikdagi belgilar faqat ehtimolni ko'rsatadi, kafolat bermaydi.

Pufak qachon yorilishini oldindan aytish mumkinmi?

Yo'q. Narx fundamental qiymatdan uzoq vaqt yuqori turishi mumkin, yorilish vaqtini esa ishonchli bashorat qilib bo'lmaydi.