O'zbekistonda inflyatsiya: INI va pul qiymatini hisoblash

Inflyatsiya nima

Inflyatsiya — tovar va xizmatlar narxlarining umumiy darajasi vaqt o'tishi bilan o'sishi. Narxlar oshsa, o'sha miqdordagi so'mga avvalgidan kamroq narsa olinadi. Buni pulning xarid quvvati pasayishi deyiladi.

Inflyatsiyaning teskarisi — deflyatsiya, ya'ni narxlarning umumiy darajasi tushishi. Ayrim tovarlar arzonlashishi hali deflyatsiya emas: gap barcha iste'mol savatidagi o'rtacha narx haqida.

Inflyatsiya darajasi odatda foizda beriladi va ma'lum davr uchun hisoblanadi:

• oylik — joriy oy narxlari o'tgan oyga nisbatan;
• yil boshidan — joriy oy narxlari o'tgan yil oxiriga nisbatan;
• yillik — joriy oy narxlari o'tgan yilning shu oyiga nisbatan.

Yangiliklarda "inflyatsiya darajasi" deyilganda ko'pincha yillik ko'rsatkich nazarda tutiladi. Qaysi davr haqida gap ketayotganini har safar tekshiring.

Iste'mol narxlari indeksi (INI)

Inflyatsiya iste'mol narxlari indeksi orqali o'lchanadi. Bu indeks oziq-ovqat, nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlardan iborat "iste'mol savati"ning narxini kuzatadi. Har bir guruhning savatdagi ulushi (vazni) aholining haqiqiy xarajatlariga qarab belgilanadi.

Indeks bazaviy davrga nisbatan hisoblanadi. Indeks o'ssa, savat qimmatlashgan; pasaysa, arzonlashgan.

O'zbekistonda rasmiy INI davlat statistika organi tomonidan e'lon qilinadi. Joriy raqamni va uning nashr sanasini statistika organining rasmiy saytida tekshiring. Biz bu sahifada aniq inflyatsiya foizini keltirmaymiz: raqam har oy yangilanadi, eski ma'lumot esa noto'g'ri xulosaga olib keladi.

Rasmiy raqamni o'qiganda quyidagilarga e'tibor bering:

• ko'rsatkich qaysi davrga tegishli (oylik, yil boshidan, yillik);
• ma'lumot qaysi sanada e'lon qilingan;
• umumiy indeksmi yoki alohida guruh (masalan, oziq-ovqat) indeksi.

Inflyatsiya kalkulyatori

Kalkulyator boshlang'ich va yakuniy indeks qiymatlari asosida pulning qiymati qanday o'zgarganini hisoblaydi. U yig'ma inflyatsiyani ham ko'rsatadi, ya'ni bir necha davr davomida narxlar jami qanchaga oshganini.

Hisoblash uchun statistika organi e'lon qilgan indeks qiymatlarini oling. Muhim qoida: oylik inflyatsiya foizlarini oddiy qo'shib bo'lmaydi. Har bir oy avvalgi oyning oshgan narxi ustiga hisoblanadi, shuning uchun yig'ma o'sish indekslarni ketma-ket ko'paytirish orqali topiladi. Kalkulyator buni o'zi bajaradi.

Boshqa hisob-kitob vositalari Kalkulyatorlar sahifasida.

Markaziy bank va inflyatsiya

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) pul-kredit siyosati orqali narxlar barqarorligiga ta'sir qiladi. Uning asosiy vositasi — asosiy stavka. Bu haqda rasmiy ma'lumot: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng.

Mexanizm umumiy ko'rinishda shunday:

• Stavka oshirilsa, kredit qimmatlashadi, omonatlar jozibaliroq bo'ladi, iste'mol va narxlarga bosim pasayishi kutiladi.
• Stavka pasaytirilsa, kredit arzonlashadi, iqtisodiy faollik va talab oshishi mumkin.

Markaziy bank inflyatsiya bo'yicha o'z maqsadini e'lon qiladi. Joriy maqsad qiymatini, u qaysi muddatga belgilanganini va oxirgi qaror sanasini Markaziy bankning rasmiy saytida tekshiring. Stavka qanday ishlashi haqida batafsil — Asosiy stavka nima sahifasida.

Narxlar o'sishiga nima ta'sir qiladi

Inflyatsiya bitta sababdan kelib chiqmaydi. Asosiy omillar:

• Talab — daromadlar, kreditlar va pul o'tkazmalari oshsa, xaridlar ko'payadi.
• Xarajatlar — energiya, yoqilg'i, ish haqi va transport narxi ishlab chiqarish tannarxiga ta'sir qiladi.
• Valyuta kursi — so'm zaiflashsa, import tovarlari qimmatlashadi. Bu haqda: So'm kursiga ta'sir.
• Tartibga solinadigan narxlar — kommunal xizmatlar va energiya tariflari o'zgarishi indeksga bevosita ta'sir qiladi.
• Kutilmalar — odamlar narx oshishini kutsa, xaridni oldinroq qiladi va bu o'zi bosim yaratadi.

Rasmiy kurslar va iqtisodiy ko'rsatkichlar haqida umumiy sahifa: O'zbekiston: kurslar va iqtisodiyot.

Inflyatsiya va shaxsiy pul

Inflyatsiyani tushunish jamg'arma va qarz bo'yicha qarorlarni aniqroq baholashga yordam beradi.

Real foiz. Omonatning nominal stavkasidan inflyatsiyani ayirsangiz, real daromadlilik chiqadi. Agar inflyatsiya omonat stavkasidan yuqori bo'lsa, foiz olsangiz ham xarid quvvatingiz kamayadi. Batafsil: Omonat va aksiyalar.

Qarz. Qat'iy stavkali kreditda yuqori inflyatsiya qarzning real og'irligini kamaytiradi, o'zgaruvchan stavkali kreditda esa to'lov oshishi mumkin. Shartnoma shartlarini o'qing: Kredit va ipoteka.

Valyuta va oltin. Ba'zilar jamg'armani xorijiy valyuta yoki oltinda saqlaydi. Bu aktivlarning narxi ham tushishi mumkin, ular inflyatsiyadan kafolatli himoya emas. Qarang: Oltin.

Treyding. Inflyatsiya ma'lumotlari valyuta va boshqa bozorlarda keskin harakat keltirib chiqarishi mumkin. Leverajli forex va CFD savdosi pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin; bu inflyatsiyadan himoyalanish usuli emas. Makro ma'lumotlar bozorga qanday ta'sir qilishi — Fundamental tahlil, e'lon sanalari — Iqtisodiy kalendar.

Rasmiy raqamni qanday tekshirish kerak

• Inflyatsiya darajasi uchun — davlat statistika organining rasmiy saytidagi INI nashri.
• Asosiy stavka va inflyatsiya maqsadi uchun — Markaziy bankning rasmiy sayti.
• Har bir raqam yonida nashr sanasini qayd eting va hisob-kitobda aynan shu sanadagi qiymatni ishlating.
• Ijtimoiy tarmoqlar va forumlardagi raqamlarni rasmiy manba bilan solishtiring.

Atamalarning qisqa izohlari: Treyding lug'ati.

Ko'p beriladigan savollar

Inflyatsiya nima, oddiy so'z bilan?

Bu narxlarning umumiy o'sishi. Inflyatsiya bo'lsa, o'sha pulga vaqt o'tib kamroq tovar olasiz.

O'zbekistonda inflyatsiya darajasini qayerdan bilsa bo'ladi?

Rasmiy iste'mol narxlari indeksi davlat statistika organi saytida e'lon qilinadi. Markaziy bank ham o'z materiallarida inflyatsiyani tahlil qiladi.

Joriy yil inflyatsiyasi qancha?

Raqam har oy yangilanadi, shuning uchun uni bu yerda keltirmaymiz. Oxirgi nashrni statistika organi saytida tekshiring va nashr sanasiga qarang.

Oylik inflyatsiyalarni qo'shib yillik raqam olsa bo'ladimi?

Yo'q. Har oy avvalgi oyning narxi ustiga hisoblanadi, shuning uchun indekslar ko'paytiriladi. Kalkulyator buni avtomatik bajaradi.

Markaziy bankning inflyatsiya maqsadi qancha?

Joriy maqsadni va uning muddatini Markaziy bankning rasmiy saytida tekshiring. Maqsad qayta ko'rib chiqilishi mumkin.

Asosiy stavka inflyatsiyaga qanday ta'sir qiladi?

Stavka oshsa, kredit qimmatlashadi va talab sekinlashadi, bu narxlar o'sishini pasaytirishga qaratilgan. Qarorlar e'lon qilingan jadval bo'yicha qabul qilinadi.

Shaxsiy inflyatsiyam rasmiy raqamdan farq qilishi mumkinmi?

Ha. Rasmiy indeks o'rtacha savatni o'lchaydi, sizning xarajatlaringiz tarkibi esa boshqacha bo'lishi mumkin.