Avval nima qilish kerak
Firibgarlik, ya'ni aldov yo'li bilan pulingizni yoki ma'lumotlaringizni olish, odatda tez sodir bo'ladi. Shuning uchun quyidagilarni kechiktirmang:
- Firibgarga boshqa pul o'tkazmang. "Pulni qaytarish uchun komissiya" yoki "soliq to'lovi" so'rash ham firibgarlikning davomi bo'lishi mumkin.
- Kartangiz yoki hisobingiz ma'lumotlari berilgan bo'lsa, darhol bankingizga xabar bering va kartani bloklashni so'rang.
- Parollarni almashtiring, ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing.
- Telefoningizga o'rnatilgan masofadan boshqarish ilovalarini o'chiring.
- Barcha to'lovlarni to'xtating va boshqa pul yubormang.
- Dalillarni saqlab qo'ying: yozishmalar, kvitansiyalar, sayt manzillari va hamyon raqamlari.
- Darhol bankingiz yoki to'lov xizmati bilan bog'laning.
- Politsiyaga va moliyaviy regulyatorga xabar bering.
- Pulingizni haq evaziga qaytarib berish takliflariga e'tibor bermang: ular ko'pincha ikkinchi firibgarlik bo'ladi.
Dalillarni yig'ish
Ariza qanchalik aniq bo'lsa, uni ko'rib chiqish shunchalik oson bo'ladi. Saqlab qo'ying:
- yozishmalar, qo'ng'iroqlar ro'yxati va xabarlarning skrinshotlari;
- sayt manzili, ilova nomi, ijtimoiy tarmoqdagi akkaunt va kanal havolalari;
- to'lov cheklari, bank ko'chirmasi, karta yoki hamyon raqamlari;
- sizga yuborilgan "shartnoma", "litsenziya" yoki boshqa hujjatlar;
- voqealar tartibini qisqa yozib qo'ying: kim, qachon, qanday va qancha so'radi.
Dalillarni o'zgartirmang va yozishmalarni o'chirmang.
Qayerga murojaat qilish
Huquqni muhofaza qilish organlari
Firibgarlik va kiberjinoyat bo'yicha shikoyat ichki ishlar organlariga beriladi. Arizani yozma shaklda topshirish va qabul qilinganini tasdiqlovchi hujjat olish foydali. Aloqa ma'lumotlari va onlayn murojaat usullarini faqat idoraning rasmiy saytidan tekshiring.
Bank va Markaziy bank
Agar pul karta yoki bank hisobidan o'tkazilgan bo'lsa, birinchi navbatda o'z bankingizga yozma ariza bering. Bank xizmatlari bo'yicha muammo hal bo'lmasa, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) ga murojaat qilish mumkin. Murojaat tartibi va iste'molchilar huquqlari bo'limini cbu.uz saytidan tekshiring.
Kapital bozori va kripto regulyatori
Qimmatli qog'ozlar bozori regulyatori qonunga ko'ra belgilanadi: «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Hozirgi vakolatli idora: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.
Qonunga ko'ra qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Kompaniyani tekshirish uchun NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri ga qarang. Reestr sahifasi skript orqali yuklanishi mumkin, shuning uchun uni brauzerda to'liq ochib tekshiring. Kripto bo'yicha qoidalar Kripto qoidalari sahifasida.
Litsenziyasiz faoliyat uchun javobgarlik ham bor: Jinoyat kodeksining 190-moddasi — litsenziyasiz yoki ruxsat hujjatisiz yoxud xabarnoma yubormasdan faoliyat bilan shug‘ullanish (javobgarlik daromadning o‘ta katta miqdori bilan bog‘liq). Bu umumiy modda. Faoliyatni baholash huquqni muhofaza qilish organlari va sudga tegishli.
Firibgarlik arizasida nima yoziladi
| Bo'lim | Mazmuni |
|---|---|
| Arizachi | F.I.Sh., manzil, telefon |
| Kimga qarshi | Ism, akkaunt, sayt, telefon, hamyon yoki karta ma'lumotlari |
| Voqea | Qisqa va tartibli bayon |
| Zarar | O'tkazmalar ro'yxati, cheklar bilan |
| Ilovalar | Skrinshotlar, ko'chirmalar, havolalar |
| So'rov | Tekshiruv o'tkazish va choralar ko'rish |
Firibgarlik belgilari
- daromad kafolatlanadi yoki "riskdan xoli" deyiladi;
- shoshilishga undashadi: "taklif bugun tugaydi";
- pulni shaxsiy kartaga yoki noma'lum hamyonga o'tkazishni so'rashadi;
- "menejer" sizning nomingizdan savdo qilishni taklif qiladi;
- pul yechishdan oldin qo'shimcha to'lov so'raladi.
Batafsil misollar Firibgarlik sahifasida. Haqiqiy bozorda ham leveredjli CFD va forex savdosi pulni tez yo'qotishga olib kelishi mumkin. Bu haqda Risklarni boshqarish sahifasida o'qing. Huquqiy tomoni Forex qonuniymi va Qonun va xavfsizlik sahifalarida yoritilgan.
Manbalar va tekshirish
Bu sahifadagi qoidalar va idoralar haqidagi ma'lumot rasmiy manbalarga asoslangan: cbu.uz va NAPP sayti. Qonunlar va idoralar vakolati o'zgarishi mumkin. Shuning uchun murojaatdan oldin rasmiy saytdagi amaldagi tartibni va sahifa yangilangan sanani tekshiring.
Ko'p beriladigan savollar
Firibgarga qarshi birinchi navbatda qayerga murojaat qilaman?
Pul karta orqali ketgan bo'lsa, avval bankingizga xabar bering. Keyin ichki ishlar organlariga ariza topshiring.
Kiberjinoyat shikoyatini onlayn berish mumkinmi?
Onlayn usullar bo'lishi mumkin. Ularni faqat idoraning rasmiy saytidan tekshiring va havolalarni xabarlardan ochmang.
Pulni qaytarib berishni va'da qilayotgan xizmatlarga ishonsa bo'ladimi?
Oldindan to'lov so'raydigan "pul qaytarish" xizmatlari ko'pincha takroriy firibgarlik bo'ladi. Rasmiy idoralarga to'g'ridan-to'g'ri murojaat qiling.
Kompaniya litsenziyasini qanday tekshiraman?
NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri ni oching va kompaniya nomini qidiring. Kripto loyihalar uchun NAPP sayti ma'lumotlarini tekshiring.
Arizaga nima ilova qilish kerak?
Yozishmalar skrinshotlari, to'lov cheklari, bank ko'chirmasi va sayt yoki akkaunt havolalarini ilova qiling.