Islomiy bank va murobaha O'zbekistonda

Islomiy moliya nima

Islomiy moliya — shariat talablariga mos keladigan moliyaviy xizmatlar tizimi. Uning asosiy farqi: pul pul uchun foiz bilan qarzga berilmaydi. Daromad savdo, ijara yoki biznesdagi sheriklik orqali olinadi.

Asosiy tamoyillar:

Riba (foiz) taqiqlanadi. Qarz summasiga oldindan belgilangan qo'shimcha to'lov olinmaydi.
G'arar (haddan tashqari noaniqlik) cheklanadi. Shartnoma predmeti, narx va muddat aniq bo'lishi kerak.
Maysir (qimor) taqiqlanadi. Natijasi faqat tasodifga bog'liq bitimlar mos emas.
Real aktivga bog'lanish. Bitim ortida tovar, mulk yoki haqiqiy biznes turishi kerak.
Foyda va zarar bo'linadi. Sheriklik shartnomalarida tomonlar riskni ham baham ko'radi.

Muayyan mahsulot shariatga mos yoki mos emasligi haqidagi yakuniy fikrni malakali ulamolar yoki bankning shariat kengashi beradi. Bu sahifa diniy fatvo emas.

Asosiy islomiy shartnomalar

Shartnoma	Qanday ishlaydi	Odatda nimada ishlatiladi
Murobaha	Bank tovarni sotib oladi va mijozga ustama qo'shilgan, oldindan kelishilgan narxda sotadi	Avtomobil, uy-ro'zg'or buyumlari, uskunalar
Ijara	Bank aktivni sotib olib, mijozga ijaraga beradi; muddat oxirida mulk mijozga o'tishi mumkin	Ko'chmas mulk, texnika
Mushoraka	Bank va mijoz birgalikda kapital qo'yadi, foyda va zarar kelishilgan ulushda bo'linadi	Biznes loyihalari, uy-joy
Mudoraba	Bir tomon kapital beradi, ikkinchisi boshqaradi; foyda bo'linadi	Investitsiya hisobvaraqlari
Sukuk	Aktivdagi ulushni tasdiqlovchi sertifikat; daromad aktivdan keladi	Davlat va korporativ moliyalashtirish

Islomiy bank va «islomiy oyna»

Islomiy bank butun faoliyatini shariat tamoyillari asosida yuritadi. Islomiy oyna (islamic window) esa oddiy bank ichidagi alohida bo'linma bo'lib, shariatga mos mahsulotlarni taklif qiladi. Bunday bo'linma mablag'larini bankning foizli mablag'laridan alohida hisobda yuritishi va shariat nazoratiga ega bo'lishi kutiladi.

O'zbekistonda qaysi banklar islomiy oyna yoki islomiy mahsulot taklif qilayotganini, ularning shartlari va tariflarini bankning rasmiy sayti, filiali hamda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lonlari orqali tekshiring. Bankdan quyidagilarni so'rash foydali:

mahsulot qaysi shartnoma turiga asoslangan (murobaha, ijara va hokazo);
shariat kengashi yoki shariat bo'yicha ekspert xulosasi bormi;
to'lovni kechiktirganda qanday jarima olinadi va u qayerga yo'naltiriladi;
mablag'lar oddiy bank mablag'laridan alohida hisobda saqlanadimi.

Halol kredit: murobaha qanday ishlaydi

«Halol kredit» deganda ko'pincha murobaha yoki ijara asosidagi moliyalashtirish tushuniladi. Murobahaning umumiy tartibi:

Mijoz kerakli tovarni tanlaydi va bankka murojaat qiladi.
Bank tovarni sotuvchidan o'z nomiga sotib oladi.
Bank tovarni mijozga tannarx va ustama bilan sotadi; yakuniy narx shartnomada oldindan yoziladi.
Mijoz narxni kelishilgan jadval bo'yicha bo'lib-bo'lib to'laydi.

Muhim farq: murobahada narx shartnomadan keyin o'zgarmaydi, oddiy kreditda esa qarzga foiz hisoblanadi. Biroq jami to'lov oddiy kreditdan arzon bo'lishi shart emas — taqqoslash uchun ikkala variantdagi umumiy summani yonma-yon qo'ying. Oddiy kreditlar haqida Kredit va ipoteka sahifasida o'qing.

Halol investitsiya

Halol investitsiya uchun odatda quyidagilar ko'rib chiqiladi:

Aksiyalar — faoliyati shariatga zid bo'lmagan va qarz yuki cheklangan kompaniyalar (shariat skriningi orqali tanlanadi).
Sukuk — aktivga asoslangan sertifikatlar.
Mudoraba asosidagi investitsiya hisobvaraqlari — daromad oldindan kafolatlanmaydi, bankning haqiqiy natijasiga bog'liq.

Har qanday investitsiyada kapitalni yo'qotish riski bor. Omonat va aksiyalar haqida Omonat va aksiyalar sahifasiga qarang.

Huquqiy asos: rasmiy manbalar nima deydi

Islomiy moliyaga oid alohida normativ hujjatlar va ularning qabul qilingan sanalarini rasmiy qonunchilik bazasi va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) saytida tekshiring — tartiblar o'zgarib turadi. Quyidagi umumiy qoidalar rasmiy matnlarga asoslangan:

Valyuta hisobvaraqlari. «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi qonun (ZRU-573) 12-moddasi: rezident jismoniy shaxslar O‘zbekiston banklarida va chet eldagi banklarda xorijiy valyutada hisobvaraq va omonatlar ochishga haqli.
Kapital operatsiyalari. Kapital harakati bilan bog'liq operatsiyalarga xorijdagi hisobvaraqlar va depozitlarga mablag' joylashtirish kiradi; rezidentlar tomonidan xorijiy valyutadagi qimmatli qog'ozlarni sotib olish qimmatli qog'ozlar regulyatori tomonidan CBU bilan birgalikda tartibga solinadi.
Valyuta derivativlari. Valyutani tartibga solish to'g'risidagi qonun 4-moddasida valyuta derivativlari (valyutaga bog'liq hosila moliyaviy vositalar) ta'riflangan.
Qimmatli qog'ozlar bozori regulyatori. «Qimmatli qog'ozlar bozori to'g'risida»gi Qonun 55-modda: qimmatli qog'ozlar bozorining vakolatli regulyatori Prezident tomonidan belgilanadi; u professional faoliyatni litsenziyalaydi. Hozirgi regulyator: NAPP — Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kripto-aktivlar, kapital bozori, sug‘urta, elektron tijorat, lotereyalar va bukmekerlik faoliyatini tartibga soladi, ularga litsenziya va ruxsatnomalar beradi.
Litsenziya. Qimmatli qog'ozlar bozorida professional faoliyat yuritish vakolatli tartibga soluvchi organ bergan litsenziya asosida amalga oshiriladi. Litsenziyali ishtirokchilarni tekshirish uchun: NAPPning qimmatli qog‘ozlar bozori kasbiy ishtirokchilari reestri.
Javobgarlik. Jinoyat kodeksining 190-moddasi — litsenziyasiz yoki ruxsat hujjatisiz yoxud xabarnoma yubormasdan faoliyat bilan shug‘ullanish (javobgarlik daromadning o‘ta katta miqdori bilan bog‘liq).

Batafsil: Qonun va xavfsizlik.

Asosiy stavka va islomiy mahsulotlar

Islomiy bank foiz olmasa ham, ustama va ijara to'lovlari amalda bozor stavkalari bilan taqqoslanadi. Shuning uchun rasmiy stavkani bilish foydali: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasi («основная ставка») sahifasi; Boshqaruv yiliga 8 marta oldindan belgilangan jadval bo‘yicha qaror qabul qiladi; qayta moliyalash stavkasi asosiy stavkaga teng. Rasmiy valyuta kurslari ham ochiq e'lon qilinadi: Markaziy bankning rasmiy kurslari: ochiq JSON/XML/CSV, kalit talab qilinmaydi; masalan, /ru/arkhiv-kursov-valyut/json/, /json/all/YYYY-MM-DD/, /json/USD/YYYY-MM-DD/ (maydonlar: Ccy, Rate, Diff, Date, Nominal va boshqalar). Kurslarni Markaziy bank kursi sahifasida ko'rishingiz mumkin. Manba: O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki.

Soliq

Investitsiya daromadi soliqqa tortilishi mumkin. Soliq kodeksining 375-moddasi: qimmatli qog‘ozlar va (yoki) muddatli bitimlarning hosila moliyaviy instrumentlari bilan operatsiyalardan olingan daromad jismoniy shaxslarning mol-mulkdan olgan daromadi hisoblanadi. Soliq kodeksi 381-modda: agar 2-qismda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, rezident jismoniy shaxslarning daromadi iqtibosda keltirilgan stavkada soliqqa tortiladi (dividendlar va foizlar uchun alohida stavka). Islomiy mahsulotlardan olingan daromadga qanday stavka qo'llanishini soliq organi yoki soliq maslahatchisi bilan aniqlang.

Islomiy moliya va treyding

Kaldıraçli (leverage) forex va CFD savdosi — narx farqiga asoslangan bitimlar; mablag'ni tez yo'qotish mumkin. Ularning shariatga mosligi bo'yicha fikrlar turlicha. Bu mavzu alohida sahifada yoritilgan: Islomiy moliya va treyding. Risk haqida: Risklarni boshqarish.

Tez-tez beriladigan savollar

Islomiy bank bilan oddiy bankning asosiy farqi nima?

Islomiy bank foiz olmaydi; daromadni savdo, ijara yoki sheriklik shartnomalari orqali oladi.

Murobaha foizli kreditdan arzonmi?

Shart emas. Narx oldindan belgilanadi, lekin jami summani oddiy kredit bilan alohida taqqoslash kerak.

Islomiy oyna nima?

Oddiy bank ichidagi shariatga mos mahsulotlarni taklif qiladigan alohida bo'linma.

Qaysi banklarda islomiy mahsulot borligini qanday bilaman?

Bankning rasmiy sayti, filiali va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (CBU, cbu.uz) e'lonlari orqali tekshiring.

Halol investitsiya daromadi kafolatlanadimi?

Yo'q. Sheriklik va investitsiya shartnomalarida zarar ehtimoli ham bor.

Islomiy bank, murobaha va qonunchilik O'zbekistonda